Tết Nguyên Đán của người Hoa Chợ Lớn: từ đưa Táo tới rằm tháng Giêng

Tết của người Hoa ở Chợ Lớn kéo dài từ ngày đưa ông Táo cuối tháng Chạp tới rằm tháng Giêng. Những mốc chính: dọn nhà và sắm Tết cuối tháng Chạp, bữa cơm đoàn viên đêm ba mươi, đi lễ chùa Bà và các hội quán lúc giao thừa, mùng Một nhiều nhà ăn chay, mùng Hai người Quảng làm bữa khai niên, mùng Ba ít đi thăm nhau, mở hàng theo ngày chọn, mùng Chín người Phúc Kiến cúng Trời, và rằm tháng Giêng khép lại mùa Tết.

Tết người Hoa và Tết người Việt cùng theo âm lịch, cùng một ngày đầu năm, nhưng khác nhau ở rất nhiều lệ nhỏ. Màu đỏ dày đặc hơn, câu đối chữ Hán, chữ Phúc dán ngược, lời chúc theo tiếng Quảng, tiếng Triều, và cái nhịp làm ăn riêng của một khu buôn bán: tiệm nào mở hàng ngày nào là chuyện được tính từ trước Tết.

Bài này đi theo từng ngày, kèm bảng tra nhanh, các món của bữa cơm đoàn viên, chuyện lì xì, câu đối, cách đi chúc Tết nhà người Hoa, những lỗi người ngoài hay mắc và khi nào nên hỏi người có hiểu biết.

Tết người Hoa khác Tết người Việt ở đâu

Người Hoa gọi Tết là Xuân tiết hoặc nói "qua năm mới". Cái khác đầu tiên dễ thấy là độ dài: với người Hoa, Tết chưa hết cho tới rằm tháng Giêng. Tiệm mở hàng từ mùng bốn, mùng sáu, nhưng đèn lồng, câu đối, mâm cúng vẫn giữ, lân vẫn đi múa, lời chúc vẫn nói cho tới Nguyên Tiêu.

Cái khác thứ hai là lệ theo từng ngày. Người Việt có mùng Một Tết cha, mùng Hai Tết mẹ, mùng Ba Tết thầy; người Hoa có mùng Hai khai niên, mùng Ba xích khẩu, mùng Bảy nhân nhật, mùng Chín vía Ngọc Hoàng. Mỗi bang nhấn mạnh một vài ngày khác nhau: người Quảng coi trọng mùng Hai, người Phúc Kiến coi trọng mùng Chín.

Cái khác thứ ba là chữ. Câu đối đỏ viết chữ Hán, chữ Phúc dán ngược trên cửa vì chữ "ngược" và chữ "đến" đọc giống nhau, ý là phúc đến. Lời chúc quen nhất là "cung hỷ phát tài", người Quảng đọc gần như "cung hỉ phát choi".

Cuối cùng là nhịp của chợ. Chợ Lớn là khu buôn sỉ, tháng Chạp là tháng làm ăn lớn nhất năm, hàng Tết đi các tỉnh dồn dập. Nhiều nhà buôn chỉ thật sự nghỉ từ chiều ba mươi tới ngày mở hàng, nên mấy ngày Tết ở Chợ Lớn vừa là ngày nghỉ, vừa là ngày tính chuyện năm mới.

Lịch Tết người Hoa ở Chợ Lớn, tra nhanh

Lệ dưới đây phổ biến ở nhiều gia đình; mỗi bang, mỗi nhà có thể khác, nhất là ngày mở hàng.

Cuối tháng Chạp: tiễn Táo, dọn nhà, sắm Tết

Ông Táo của người Hoa là thần bếp, chứng kiến chuyện cả nhà suốt năm. Ngày tiễn Táo, nhiều nhà cúng đồ ngọt, kẹo mạch nha, với ý để Táo Quân "ngọt miệng" khi lên trời báo cáo. Ngày cúng là 23 hay 24 tháng Chạp tuỳ lệ từng nhà.

Sau tiễn Táo là dọn nhà. Người Hoa dọn rất kỹ: lau bàn thờ, rửa lư hương, quét mạng nhện, sơn lại cửa. Lý do thực tế là mùng Một kiêng quét nhà, sợ quét mất lộc, nên phải sạch từ trước. Câu đối, chữ Phúc, đèn lồng dán treo những ngày cuối tháng.

Chợ Bình Tây và các phố hàng tháng Chạp đông nhất năm: mứt, hạt dưa, lạp xưởng, nấm đông cô, hàu khô, tóc tiên, giấy đỏ, đèn lồng. Lò bánh làm bánh tổ, bánh củ cải, bánh pía ngày đêm; ai muốn mua bánh Tết nên đặt sớm, bài bánh người Hoa ở Chợ Lớn mua làm quà có cách chọn và giữ bánh khi mang xa.

Đi sắm Tết những ngày này cần kiên nhẫn: xe hàng chiếm lề, lối đi trong chợ kẹt cứng, người khuân vác chạy liên tục. Đi buổi sáng sớm, gửi xe xa, đi bộ, và nhường đường cho người đang làm hàng.

Đêm ba mươi: bữa cơm đoàn viên và giao thừa ở chùa Bà

Bữa cơm đoàn viên tối ba mươi là bữa quan trọng nhất năm. Mâm cơm của người Quảng thường có gà luộc nguyên con, cá để dư một phần với ý năm năm có dư, heo quay, tôm, rau xanh, và món hàu khô nấu tóc tiên: hai chữ tóc tiên và hàu khô trong tiếng Quảng đọc gần với "phát tài" và "chuyện tốt".

Món của người Triều, người Phúc Kiến, người Hẹ trong đêm này khác đi, nhưng tinh thần như nhau: đủ mặt, ăn chậm, nói lời lành. Người đi làm xa cố về cho kịp; ai không về được thì gọi về nhà trước giờ ăn.

Gần giao thừa, nhiều gia đình đi lễ chùa Bà Thiên Hậu trên đường Nguyễn Trãi và các hội quán. Người ta muốn cắm nén nhang đầu năm, xin lộc đầu năm. Sân chùa lúc này rất đông, khói nhang dày; người lớn tuổi, trẻ nhỏ nên đi sau giao thừa vài giờ hoặc sáng mùng Một.

Sau giao thừa, nhiều nhà mở cửa đón năm mới, thắp nhang bàn thờ, người nhỏ chúc người lớn, người lớn lì xì người nhỏ. Tiếng trống lân bắt đầu từ đêm đó và kéo dài cả tháng.

Lì xì, câu đối, chữ Phúc và màu đỏ

Lì xì là chữ của người Quảng. Viết là lợi thị, đọc gần như "lai xi", nghĩa là điều lợi, điều tốt. Người Việt mượn luôn chữ này.

Ai lì xì ai. Theo lệ người Quảng, người đã lập gia đình lì xì người chưa lập gia đình, kể cả người lớn tuổi chưa vợ chưa chồng.

Bao đỏ, tiền mới, số chẵn. Tránh số bốn. Lì xì là lấy hên, số tiền không quan trọng bằng cái bao.

Nhận lì xì bằng hai tay. Cảm ơn, chúc lại; đừng mở bao trước mặt người cho.

Câu đối đỏ chữ Hán. Hai vế dán hai bên cửa, hoành phi dán trên. Câu đối cũ được thay mỗi năm.

Chữ Phúc dán ngược. Ngược đọc gần như đến, phúc ngược là phúc đến. Thường dán trên cửa, trên thùng gạo; cửa chính một số nhà dán thẳng.

Một cặp quýt. Người Quảng đi chúc Tết mang theo hai trái quýt, trao cho chủ nhà; chủ nhà gửi lại hai trái khác. Quýt đọc gần với chữ cát.

Khay mứt nhiều ngăn. Khay tròn chia ngăn đựng mứt, hạt dưa, kẹo mời khách; ngăn càng đủ, năm càng đủ đầy.

Màu kiêng. Ngày Tết tránh mặc đồ trắng toàn bộ hoặc đen toàn bộ khi đi thăm nhà người Hoa lớn tuổi.

Mùng Một tới mùng Ba: kiêng gì, thăm ai

Mùng Một, nhiều nhà người Quảng ăn chay bữa đầu năm, món quen là món chay La Hán với nấm, đậu, miến, rau củ. Ăn chay để thanh tịnh, cũng để tích phúc cho cả năm. Ngày này kiêng quét nhà, đổ rác, giặt giũ, cắt tóc, kiêng làm vỡ đồ, kiêng nói chuyện chết chóc, nợ nần.

Mùng Hai là ngày khai niên của người Quảng: bữa mặn lớn đầu tiên của năm, có gà, có thịt, cả nhà ngồi đủ. Con gái đã lấy chồng thường về nhà cha mẹ ruột ngày này, mang quà về biếu.

Mùng Ba được gọi là ngày xích khẩu, tức "miệng đỏ", được cho là ngày dễ xảy ra lời qua tiếng lại. Nhiều người tránh đi chúc Tết ngày này, ở nhà nghỉ, hoặc chỉ đi chơi, đi lễ. Người ngoài định đi chúc Tết nhà người Hoa nên tránh mùng Ba nếu có thể.

Mấy ngày này, đoàn lân đi khắp các con đường. Muốn hiểu màn hái lộc và cách mời lân về nhà, xem thêm bài múa lân ngày Tết ở Chợ Lớn.

Đi chúc Tết nhà người Hoa cho phải phép

Nếu được mời hoặc muốn tới chúc Tết bạn bè, mối hàng người Hoa, làm theo trình tự này.

1. Chọn ngày. Tránh mùng Ba; hỏi trước nhà họ có tiện ngày nào. Nhà buôn thì tránh ngày họ mở hàng, rất bận.
2. Chuẩn bị quà. Một cặp quýt, hộp bánh, giỏ trái cây; tránh bộ bốn, tránh tặng đồng hồ vì "tặng đồng hồ" đọc gần với "đưa tang".
3. Chuẩn bị lì xì cho trẻ con. Bao đỏ, tiền mới, nếu mình đã lập gia đình.
4. Ăn mặc tươi màu. Đỏ, vàng, hồng đều hợp; tránh trắng toàn bộ, đen toàn bộ.
5. Chào người lớn trước. Chúc "cung hỷ phát tài", "năm mới an khang"; chúc người lớn tuổi sức khoẻ.
6. Nhận trà, mứt. Ăn một chút từ khay mứt; uống chén trà rồi mới nói chuyện.
7. Ngồi vừa phải. Ngày Tết nhà nào cũng đón nhiều khách; ngồi chừng chén trà, vài câu chuyện rồi xin phép về.
8. Không nhắc chuyện buồn, chuyện nợ. Chuyện làm ăn để sau rằm, chuyện buồn để lúc khác.

Mở hàng, nhân nhật, cúng Trời và rằm tháng Giêng

Từ mùng Bốn trở đi, tiệm lần lượt mở hàng theo ngày chủ tiệm chọn, thường dựa vào tuổi chủ, theo lịch, theo lời khuyên của người lớn. Ngày mở hàng có cúng thần tài, ông địa, có khi mời lân; khách mua món đầu tiên được tiếp đón niềm nở. Lệ cụ thể của tiểu thương có nhiều chi tiết riêng, và mỗi nhà làm mỗi khác.

Mùng Bảy là nhân nhật, ngày "sinh nhật của con người" theo tích cũ. Một số gia đình ăn món nấu từ nhiều loại rau, coi như mọi người cùng thêm tuổi.

Đêm mùng Tám rạng mùng Chín, người Phúc Kiến cúng Trời, vía Ngọc Hoàng, gọi là cúng Thiên Công. Mâm cúng lớn bày ngoài trời hoặc ở hội quán, có mía, bánh, trái cây, đồ chay. Ai ở gần hội quán Phúc Kiến đêm đó sẽ thấy không khí rất khác mấy ngày đầu năm.

Rằm tháng Giêng là Nguyên Tiêu, lễ lớn cuối cùng của mùa Tết, có hội quán, đèn lồng, chè viên tròn và những năm có diễu hành. Bài Tết Nguyên Tiêu ở Chợ Lớn có chỗ nên đến và cách đi cho an toàn.

Tình huống thường gặp với người ngoài

Người mới về làm dâu, làm rể nhà người Hoa thường lúng túng nhất ở bữa cơm đoàn viên và mùng Hai. Cách đơn giản: hỏi trước mẹ chồng, mẹ vợ hoặc người lớn trong nhà những việc mình nên phụ, lệ cúng nhà mình ra sao, mùng Hai có về nhà ngoại không. Người lớn người Hoa quý người chịu hỏi hơn người tự làm theo ý mình.

Người làm công lần đầu ăn Tết ở tiệm chủ người Hoa sẽ gặp những ngày làm cật lực cuối tháng Chạp, rồi nghỉ từ chiều ba mươi tới ngày mở hàng. Ngày mở hàng, chủ thường lì xì người làm; nhận bằng hai tay và chúc lại. Ngày làm đầu năm, đến đúng giờ, ăn mặc gọn gàng, nói lời vui là đủ.

Khách du lịch muốn xem Tết Chợ Lớn nên chọn đêm giao thừa ở chùa Bà nếu chịu được đông, hoặc sáng mùng Một, mùng Hai khi đoàn lân đi các phố. Đừng mong mua sắm ở chợ sỉ mấy ngày này: nhiều sạp nghỉ, có sạp nghỉ dài.

Người bán hàng người Việt ở cạnh tiệm người Hoa thì nên biết lịch mở hàng của tiệm bên cạnh; ngày đó tránh để xe, để hàng lấn qua cửa họ, và nếu được mời xem lân thì cứ vui vẻ ra xem.

Những lỗi người ngoài hay mắc dịp Tết

Đi chúc Tết mùng Ba. Ngày xích khẩu, nhiều nhà không muốn đón khách.

Tặng đồng hồ, tặng bộ bốn. Hai thứ người Hoa lớn tuổi kiêng rõ nhất.

Quét nhà, đổ rác mùng Một khi ở nhờ. Ở nhà người Hoa ngày Tết thì hỏi trước, đừng tự dọn.

Mở bao lì xì trước mặt người cho. Bị coi là thiếu lịch sự.

Mặc đồ trắng toàn bộ. Gợi chuyện tang ở nhiều gia đình lớn tuổi.

Nhắc chuyện nợ nần đầu năm. Đòi nợ, nhắc nợ ngày Tết là điều tối kỵ trong giới buôn.

Đi chợ sỉ mấy ngày đầu năm. Nhiều sạp nghỉ; đi uổng công.

Chen ngang giữa đoàn lân. Nguy hiểm và làm hỏng màn múa của người ta.

Đốt pháo nổ. Pháo nổ bị cấm theo quy định; người vi phạm có thể bị xử lý.

Khi nào nên hỏi người có hiểu biết hoặc cơ quan có thẩm quyền

Lệ cúng của nhà mình. Hỏi người lớn trong họ; mỗi bang, mỗi họ có lệ riêng, không có một bản chuẩn chung.

Giờ lễ ở hội quán. Hỏi ban trị sự hoặc người giữ hội quán; lịch có thể đổi theo năm.

Chọn ngày mở hàng. Đây là chuyện tín ngưỡng của mỗi nhà; hỏi người lớn tuổi mình tin, đừng để người lạ dọa hạn rồi bán lễ giải.

Diễu hành, phân luồng. Theo thông báo của chính quyền địa phương và ban tổ chức.

Đốt vàng mã, nhang đèn nhiều. Giữ khoảng cách an toàn với dây điện, xe máy; có cháy thì gọi 114.

Trẻ lạc, mất đồ ở chỗ đông. Báo người giữ trật tự hoặc công an gần nhất, gọi 113 khi cần.

Ăn uống quá đà ngày Tết. Người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ về ăn uống trong dịp Tết; dấu hiệu bất thường thì đi khám, đừng chờ hết Tết.

Giấy tờ, địa chỉ mới để gửi thiệp, gửi quà. Địa chỉ sau sắp xếp phường xã tra trên cổng thông tin chính thức hoặc hỏi UBND phường.

Câu hỏi thường gặp

Tết của người Hoa kéo dài bao lâu?

Từ ngày đưa ông Táo cuối tháng Chạp tới rằm tháng Giêng. Các tiệm có thể mở hàng từ mùng Bốn trở đi, nhưng không khí Tết, đèn lồng, múa lân kéo dài tới Nguyên Tiêu.

Mùng Hai khai niên là gì?

Là bữa mặn lớn đầu năm của người Quảng vào mùng Hai Tết. Ngày này con gái đã lấy chồng thường về nhà cha mẹ ruột.

Vì sao người Hoa kiêng đi chúc Tết mùng Ba?

Mùng Ba được gọi là ngày xích khẩu, được cho là ngày dễ xảy ra lời qua tiếng lại. Nhiều nhà ở nhà nghỉ ngơi, ít tiếp khách.

Vì sao chữ Phúc được dán ngược?

Vì chữ ngược và chữ đến đọc gần giống nhau, phúc ngược nghe như phúc đến. Thường dán ngược trên cửa phòng, thùng gạo; cửa chính một số nhà dán thẳng.

Người Hoa lì xì theo lệ nào?

Theo lệ người Quảng, người đã lập gia đình lì xì người chưa lập gia đình. Bao đỏ, tiền mới, tránh số bốn; người nhận nhận bằng hai tay và không mở trước mặt người cho.

Đi chúc Tết nhà người Hoa nên mang gì?

Một cặp quýt, hộp bánh hoặc giỏ trái cây là đủ. Tránh tặng đồng hồ và các món theo bộ bốn; ăn mặc tươi màu, tránh trắng hoặc đen toàn bộ.