Đông chí rơi vào khoảng ngày 21 hoặc 22 tháng 12 dương lịch, là ngày có đêm dài nhất năm ở bắc bán cầu. Người Hoa coi đây là một lễ lớn, có câu "Đông chí lớn hơn năm": tối hôm đó cả nhà về ăn cơm chung, cúng ông bà, ăn chè trôi nước hay thang viên với ý sum vầy và thêm một tuổi.
Người Việt ít ai làm gì đặc biệt ngày Đông chí, nên người ngoài hay ngạc nhiên khi thấy Chợ Lớn chiều hôm ấy tiệm bột nếp đông nghẹt, quán chè hết hàng sớm, nhiều tiệm đóng cửa sớm. Người Quảng gọi việc này là "làm Đông", một bữa cơm gia đình quan trọng chỉ sau bữa cơm cuối năm.
Bài này giải thích vì sao Đông chí được coi trọng, ngày đó người Hoa làm gì, cách vo chè trôi nước kiểu Hoa ở nhà và vài lưu ý cho trẻ nhỏ, người lớn tuổi.
Vì sao Đông chí được coi lớn như Tết
Đông chí là một trong hai mươi bốn tiết khí, tính theo vị trí mặt trời chứ không theo mặt trăng, nên mỗi năm rơi vào cùng khoảng ngày dương lịch, còn ngày âm lịch thì xê dịch. Ngày này đêm dài nhất; từ hôm sau ngày dài dần ra. Người xưa gọi đó là lúc dương khí bắt đầu trở lại, mùa đông đã qua đỉnh.
Trong lịch sử Trung Hoa, đã có thời Đông chí được coi gần như đầu năm, vua làm lễ tế trời, dân nghỉ ngơi, thăm hỏi nhau. Câu "Đông chí lớn hơn năm" còn lại từ những thời ấy, và người Quảng, người Triều mang theo xuống phương Nam.
Ở Chợ Lớn không có mùa đông, nhưng nghi lễ vẫn giữ. Nó không còn gắn với tuyết lạnh mà gắn với gia đình: một ngày giữa tháng Mười Một âm lịch, trước Tết hơn một tháng, cả nhà ngồi lại một bữa tối, báo cáo với ông bà một năm sắp hết.
Ý "thêm một tuổi" cũng từ đó mà ra. Ăn chén thang viên Đông chí là lớn thêm một tuổi, người lớn hay nói với trẻ con như vậy. Với người già, đó là lời chúc thọ; với trẻ con, là chuyện vui để chờ.
Chiều Đông chí ở Chợ Lớn
Mấy ngày trước Đông chí, chợ Bình Tây và các sạp đồ khô bán bột nếp, mè đen, đậu phộng, đường, gừng nhiều hơn hẳn. Tiệm bánh, tiệm chè làm thang viên bán sẵn, có loại nhân, có loại viên trắng hồng không nhân nhỏ như hạt bi.
Chiều Đông chí, nhiều nhà ngồi vo viên: người lớn nhào bột, trẻ con vo, bà gói nhân. Đó là một việc làm chung hơn là một món ăn; vo méo không sao, miễn có mặt đủ.
Tối đến, mâm cơm cúng ông bà bày lên, có nhà thêm chén chè trôi nước đặt bàn thờ. Cúng xong cả nhà ăn cơm, sau đó ăn chè. Nhiều tiệm buôn đóng cửa sớm hơn thường lệ để chủ tiệm và người làm về nhà kịp bữa.
Ai không tự làm thì ra quán chè. Tối Đông chí, quán chè Hoa đông bất thường, sủi dìn, chè trôi nước có khi hết từ sớm. Đi ăn tối hôm ấy nên đi sớm hoặc chấp nhận chờ.
Vo chè trôi nước nhân mè đen kiểu Hoa ở nhà
Đây là cách làm phổ biến trong nhà người Hoa; lượng đường, gừng tuỳ khẩu vị.
- Làm nhân mè đen. Mè đen rang thơm, xay mịn, trộn đường và một ít mỡ hoặc bơ cho dẻo, viên thành hạt nhỏ, để ngăn mát cho cứng lại dễ gói.
- Nhào bột nếp. Bột nếp nhào với nước ấm từng chút tới khi mịn, không dính tay, không nứt khi ấn.
- Chia màu nếu muốn. Để trắng, hoặc nhuộm hồng nhạt bằng màu tự nhiên; viên trắng hồng là kiểu quen của người Quảng.
- Gói nhân. Ấn dẹt miếng bột, đặt viên nhân vào giữa, vuốt kín, lăn tròn. Không để bột quá dày, luộc lâu chín.
- Nấu nước đường gừng. Gừng đập dập hoặc thái lát, nấu với nước và đường cho ra vị cay ấm.
- Luộc viên. Thả viên vào nồi nước sôi, viên nổi lên thì để thêm một chút cho nhân chảy, vớt sang nước đường gừng.
- Ăn nóng. Múc mỗi chén vài viên kèm nước gừng; viên không nhân nhỏ thì ăn với nước đường thắng.
Ai bận có thể mua viên làm sẵn ở chợ, ở tiệm bánh, về chỉ nấu nước gừng; ý nghĩa vẫn ở chỗ cả nhà ngồi ăn chung.
Những lệ quen ngày Đông chí của người Hoa
Về nhà ăn cơm tối. Người đi làm xa cố về kịp; vắng mặt bữa Đông chí là chuyện người lớn để ý.
Cúng ông bà. Mâm cơm có gà, thịt, món của quê, rượu, trà, chén chè; cách bày theo lệ từng nhà.
Chè viên tròn. Chè trôi nước, thang viên, sủi dìn: tròn là đoàn viên.
Đóng tiệm sớm. Nhiều tiệm buôn nghỉ sớm cho người làm về nhà.
Biếu quà người lớn. Con cháu mang quà, mang bánh về biếu ông bà.
Tránh cãi nhau. Ngày sum họp, người lớn dặn nói lời êm, không nhắc chuyện buồn.
Chuẩn bị Tết. Qua Đông chí, nhiều nhà bắt đầu tính chuyện dọn dẹp, sắm sửa cho Tết.
Mỗi bang một chút khác. Người Quảng, người Triều, người Phúc Kiến có món cúng và lệ riêng; theo người lớn trong nhà là đúng nhất.
Lưu ý khi ăn chè trôi nước
Trẻ nhỏ dễ hóc. Viên nếp dẻo, trơn; cắt nhỏ cho trẻ, ngồi yên khi ăn, có người lớn bên cạnh.
Người già nuốt kém. Chọn viên nhỏ, ăn chậm, nhai kỹ; người có khó nuốt nên hỏi bác sĩ.
Nhân nóng. Nhân mè chảy rất nóng, cắn vội dễ bỏng.
Người tiểu đường. Bột nếp, nhân đường, nước đường: hỏi bác sĩ về lượng ăn.
Dị ứng mè, đậu phộng. Hỏi rõ nhân khi mua ở ngoài.
Bột nếp khó tiêu. Ăn nhiều buổi tối dễ đầy bụng; vài viên là đủ ý.
Viên mua sẵn để lạnh. Viên tươi để ngăn mát và nấu sớm; viên đông lạnh thì luộc thẳng, không rã đông lâu.
Câu hỏi thường gặp
Đông chí là ngày nào?
Đông chí là một tiết khí rơi vào khoảng ngày 21 hoặc 22 tháng 12 dương lịch, ngày có đêm dài nhất năm ở bắc bán cầu. Vì tính theo mặt trời nên ngày âm lịch mỗi năm khác nhau.
Vì sao người Hoa nói Đông chí lớn hơn năm?
Vì đã có thời Đông chí được coi gần như đầu năm, có lễ tế lớn và người ta nghỉ ngơi, thăm hỏi. Ngày nay câu đó nói lên tầm quan trọng của bữa cơm sum họp Đông chí trong gia đình người Hoa.
Đông chí người Hoa ăn gì?
Món quen là chè viên tròn như chè trôi nước, thang viên, sủi dìn, với ý đoàn viên và thêm một tuổi. Bữa tối có mâm cơm cúng ông bà rồi cả nhà ăn chung.
Làm Đông là gì?
Là cách người Quảng gọi việc tổ chức bữa cơm và lễ cúng ngày Đông chí. Nhiều tiệm đóng cửa sớm để mọi người về nhà kịp bữa.
Thang viên và chè trôi nước có khác nhau không?
Cùng họ: viên bột nếp có nhân hoặc không nhân, ăn với nước đường. Thang viên kiểu Hoa thường nhân mè đen, chan nước đường gừng; chè trôi nước kiểu Việt hay có nhân đậu xanh, nước cốt dừa.
Cho trẻ nhỏ ăn chè trôi nước cần chú ý gì?
Viên nếp dẻo trơn dễ gây hóc, nhân bên trong rất nóng. Cắt nhỏ, để nguội bớt, cho trẻ ngồi yên khi ăn và có người lớn bên cạnh.
