Nguyên Tiêu là rằm tháng Giêng, đêm trăng tròn đầu tiên của năm âm lịch, và là ngày lễ lớn khép lại mùa Tết của người Hoa. Ở Chợ Lớn, người ta đi lễ chùa Bà Thiên Hậu và các hội quán, treo đèn lồng, ăn chè trôi nước; nhiều năm có múa lân, múa rồng và đoàn diễu hành quanh khu hội quán. Đông nhất là tối 14 và suốt ngày 15 tháng Giêng.
Với người Hoa, Tết chưa thật sự hết cho tới Nguyên Tiêu. Tiệm đã mở hàng từ mấy ngày trước, nhưng đèn lồng vẫn treo, bàn thờ vẫn bày, câu chúc vẫn nói. Qua rằm tháng Giêng, nhịp làm ăn của Chợ Lớn mới về hẳn ngày thường.
Bài này nói về ý nghĩa của ngày lễ, những chỗ nên đến, đi lúc nào cho đỡ chen, và cách giữ an toàn giữa đám đông.
Nguyên Tiêu, Thượng Nguyên và ý nghĩa của đêm rằm đầu năm
Chữ tiêu nghĩa là đêm; Nguyên Tiêu là đêm rằm đầu tiên của năm. Ngày này còn có tên Tết Thượng Nguyên, đứng đầu bộ ba "tam nguyên": Thượng Nguyên rằm tháng Giêng, Trung Nguyên rằm tháng Bảy, Hạ Nguyên rằm tháng Mười. Người Việt có câu "lễ Phật quanh năm không bằng rằm tháng Giêng", người Hoa cũng coi đây là một ngày cúng lớn.
Đêm Nguyên Tiêu gắn với đèn. Người Hoa treo đèn, thả đèn, ngắm đèn, ngày xưa còn có lệ đố đèn: câu đố viết trên lồng đèn, ai giải được thì có quà. Ánh đèn đêm rằm đầu năm được hiểu là xua cái tối, đón cái sáng cho cả năm.
Món ăn của ngày này là chè viên tròn: chè trôi nước, sủi dìn, người miền Bắc Trung Hoa gọi là nguyên tiêu, người miền Nam gọi là thang viên. Viên tròn là đoàn viên; cả nhà ngồi ăn một nồi chè là đủ ý.
Với người buôn Chợ Lớn, rằm tháng Giêng còn là ngày cầu làm ăn. Nhiều tiệm cúng lớn, đi hội quán xin lộc, có nơi tham gia đấu giá vật phẩm cầu may của hội, tiền thu được hội dùng vào việc thiện và việc chung. Lệ cụ thể mỗi hội quán mỗi khác và có thể đổi theo năm.
Không khí Nguyên Tiêu ở các hội quán
Từ chiều 14, sân chùa Bà Thiên Hậu trên đường Nguyễn Trãi đã đông. Khói nhang vòng treo kín trần, người xếp hàng dâng nhang, người mua nhang vòng ghi tên gia đình treo lên để cầu bình an cả năm. Không khí đông mà trật tự; ban quản lý thường bố trí lối đi riêng, người giữ trật tự hướng dẫn.
Hội quán Nghĩa An thờ Quan Thánh, Ôn Lăng và Hà Chương của người Phúc Kiến cũng mở cửa đón khách lễ. Mỗi nơi một nét: nơi đông người Triều, nơi đông người Phúc Kiến, có nơi bày đèn kết hoa, có nơi tổ chức tiệc cho người trong bang. Đi một vòng ba bốn hội quán trong buổi tối là cách người Chợ Lớn đi "chơi Nguyên Tiêu".
Những năm có tổ chức diễu hành, đoàn lân, rồng, đội trống, đoàn cờ lọng và xe hoa đi qua các con đường quanh khu hội quán. Lịch, lộ trình và giờ giấc mỗi năm khác nhau và do ban tổ chức cùng chính quyền địa phương công bố; muốn đi xem thì theo dõi thông báo chính thức gần ngày, đừng tin những tin truyền miệng trên mạng.
Đêm rằm, khi đoàn diễu hành đã đi qua, các con đường quanh chùa vẫn sáng đèn. Quán chè đông, người đi bộ ngắm đèn lồng, trẻ con cầm đèn chạy theo cha mẹ. Đó là lúc dễ chịu nhất để đi chậm.
Đi xem Nguyên Tiêu ở đâu, xem gì
Chùa Bà Thiên Hậu, tức hội quán Tuệ Thành. Trung tâm của đêm rằm, đông nhất, nhang vòng treo kín trần. Đi để thấy không khí cầu an của người Hoa.
Hội quán Nghĩa An. Thờ Quan Thánh Đế Quân, tượng ngựa Xích Thố ở tiền điện. Người buôn hay đến cầu tín nghĩa làm ăn.
Hội quán Ôn Lăng và Hà Chương. Hai hội quán của người Phúc Kiến, kiến trúc đẹp, thường ít chen hơn chùa Bà.
Các con đường quanh khu hội quán. Nơi đoàn lân, rồng, diễu hành đi qua những năm có tổ chức. Đứng ở chỗ có lề rộng, đừng chen sát đoàn.
Phố lồng đèn. Đèn còn treo từ Tết, các con đường quanh Lương Nhữ Học vẫn sáng màu đỏ.
Quán chè, quán ăn khuya. Ăn chè trôi nước, sủi dìn đêm rằm cho đúng lệ.
Múa lân trước tiệm. Nhiều tiệm mời lân múa cầu may dịp này, có màn hái lộc trước cửa.
Bàn thờ trước nhà. Đi qua các con hẻm sẽ thấy nhiều nhà bày bàn cúng trước cửa đêm rằm. Đứng xa nhìn, không chụp cận người đang khấn.
Đi đêm Nguyên Tiêu sao cho an toàn
Đêm rằm tháng Giêng ở Chợ Lớn có những thời điểm rất đông, nhất là quanh chùa Bà và trên lộ trình diễu hành.
- Xem thông báo phân luồng trước. Những năm có diễu hành, một số đường có thể bị cấm hoặc hạn chế xe. Xem thông báo của chính quyền địa phương gần ngày.
- Gửi xe xa, đi bộ vào. Đừng cố chạy xe vào sát chùa; gửi ở bãi giữ xe có vé rõ ràng, nhớ vị trí.
- Hẹn điểm gặp lại. Đi nhóm thì hẹn trước một điểm dễ nhận ra nếu lạc nhau; sóng điện thoại chỗ quá đông có lúc chập chờn.
- Giữ tay trẻ nhỏ. Cho trẻ mặc áo màu dễ thấy, ghi số điện thoại người lớn bỏ túi áo trẻ, dặn trẻ lạc thì đứng yên tìm người giữ trật tự.
- Giữ túi phía trước. Đám đông chen là chỗ quen của kẻ móc túi; điện thoại không để túi sau.
- Coi chừng tàn nhang. Nhang vòng treo trên đầu rơi tàn; đội mũ hoặc đừng đứng lâu ngay dưới vòng nhang, giữ tóc dài gọn.
- Rời đám đông khi thấy ngột. Người lớn tuổi, người có bệnh tim mạch, hô hấp nên đi giờ vắng hơn, như sáng sớm ngày 15 hoặc ngày 16.
Đi lễ cho phải phép trong ngày rằm
Ăn mặc kín đáo. Hội quán là nơi thờ tự; quần áo gọn gàng, không quá ngắn.
Xếp hàng dâng nhang. Không chen ngang, không vượt lên cắm nhang trước người khác.
Cắm nhang đúng lư. Mỗi điện có lư riêng; nhìn người đi trước làm theo, hoặc hỏi người giữ chùa.
Không chạm vào tượng, đồ thờ. Kể cả khi thấy người khác sờ tay vào để lấy may.
Không chụp đèn flash vào người đang khấn. Chụp kiến trúc, chụp đèn, chụp khói nhang từ xa thì không ai phiền.
Công đức có biên nhận. Muốn đóng góp thì vào chỗ ban quản lý ghi sổ, nhận biên nhận; đừng đưa tiền cho người lạ xưng là người của chùa.
Đừng giành lộc. Bánh, trái, phong bao phát lộc là chia cho nhiều người; nhận một phần là đủ.
Nói nhỏ. Sân trước có thể ồn, nhưng bên trong chánh điện người ta đang cầu nguyện.
Câu hỏi thường gặp
Tết Nguyên Tiêu là ngày nào?
Là ngày rằm tháng Giêng âm lịch, đêm trăng tròn đầu tiên của năm. Người Hoa còn gọi là Tết Thượng Nguyên, đứng đầu ba ngày rằm lớn trong năm.
Năm nào Chợ Lớn cũng có diễu hành Nguyên Tiêu không?
Không chắc năm nào cũng có, và lộ trình, giờ giấc mỗi năm mỗi khác. Theo dõi thông báo của ban tổ chức và chính quyền địa phương gần ngày rằm để biết chính xác.
Đêm Nguyên Tiêu người Hoa ăn gì?
Món quen là chè viên tròn như chè trôi nước, sủi dìn, với ý đoàn viên. Nhiều nhà còn làm bữa cơm cúng và ăn cùng gia đình.
Đi chùa Bà Thiên Hậu dịp rằm tháng Giêng lúc nào đỡ đông?
Sáng sớm ngày 15 hoặc ngày 16 thường dễ thở hơn tối 14 và tối 15. Người lớn tuổi, trẻ nhỏ nên tránh giờ cao điểm buổi tối.
Nhang vòng ở chùa Bà có ý nghĩa gì?
Nhang vòng là nhang xoắn tròn treo lên trần, cháy được nhiều ngày, người mua thường gắn tên gia đình để cầu bình an. Khói nhang vòng kín trần là hình ảnh đặc trưng của chùa Bà Thiên Hậu.
Không phải người Hoa có đi lễ Nguyên Tiêu ở hội quán được không?
Được. Hội quán mở cửa đón mọi người đến lễ và tham quan. Chỉ cần ăn mặc kín đáo, xếp hàng, không chạm vào đồ thờ và giữ trật tự.
