Lịch lễ của người Hoa ở Chợ Lớn cả năm: tháng nào lễ gì, xem ở đâu

Người Hoa ở Chợ Lớn có lễ gần như tháng nào cũng có. Những mốc lớn: Tết Nguyên Đán và Nguyên Tiêu tháng Giêng; Thanh Minh đầu tháng Tư dương lịch; vía Bà Thiên Hậu 23 tháng Ba âm lịch; Đoan Ngọ mùng 5 tháng Năm; vía Quan Công trong tháng Sáu; Trung Nguyên rằm tháng Bảy; Trung Thu rằm tháng Tám; Trùng Cửu mùng 9 tháng Chín; Đông chí cuối tháng 12 dương lịch; tiễn Táo cuối tháng Chạp. Ngoài ra mỗi hội quán còn có ngày vía của vị thần mình thờ.

Người ngoài thường chỉ biết Tết, Nguyên Tiêu và Trung Thu. Nhưng người sống lâu ở Chợ Lớn nhìn lịch năm như nhìn một chuỗi việc: tháng này đi tảo mộ, tháng sau gói bánh ú, tháng nữa cúng cô hồn trước tiệm. Biết lịch thì đi đúng lúc, thấy được những lễ không có trong cẩm nang du lịch.

Bài này là bảng tra cả năm, kèm cách lên kế hoạch đi xem một lễ, phép tắc chung khi dự lễ ở hội quán, những nhầm lẫn hay gặp và khi nào nên hỏi người có hiểu biết.

Hai cuốn lịch của người Hoa

Phần lớn lễ của người Hoa đi theo âm lịch: Tết, rằm tháng Giêng, vía Bà, Đoan Ngọ, rằm tháng Bảy, Trung Thu. Mỗi năm các ngày này rơi vào một ngày dương lịch khác nhau, có khi lệch nhau gần một tháng giữa hai năm. Muốn đi xem thì xem lịch âm của chính năm đó.

Một số lễ đi theo tiết khí, tức theo mặt trời: Thanh Minh rơi vào khoảng đầu tháng Tư dương lịch, Đông chí rơi vào khoảng 21 hoặc 22 tháng 12. Hai lễ này gần như cố định theo dương lịch, ngày âm thì xê dịch.

Thêm một lớp nữa là ngày vía của các vị thần. Hội quán thờ Thiên Hậu làm lễ lớn ngày vía Bà; hội quán Nghĩa An thờ Quan Thánh làm lễ vía Quan Công; nơi thờ Quan Âm làm lễ các ngày vía Quan Âm. Mỗi hội quán có lịch lễ riêng, có ngày người ngoài gần như không biết.

Vì có ba lớp lịch chồng nhau, cách chắc nhất để biết một hội quán làm lễ gì, ngày nào, giờ nào là hỏi ban trị sự hoặc người giữ hội quán, hoặc xem thông báo dán ở hội quán gần ngày lễ.

Lịch lễ người Hoa ở Chợ Lớn trong năm

Ngày âm lịch trừ khi ghi khác. Đây là những lễ phổ biến; chương trình cụ thể từng nơi, từng năm có thể khác.

Chỗ ghi "thường" là vì một số hội quán, một số bang có ngày lễ lệch; muốn đi đúng ngày thì hỏi lại nơi mình định đến.

Mùa xuân: từ Tết tới Thanh Minh

Tháng Giêng là tháng dày lễ nhất: Tết, vía Ngọc Hoàng của người Phúc Kiến, rồi Nguyên Tiêu. Sau rằm tháng Giêng, nhịp lễ lắng xuống, các tiệm trở lại buôn bán bình thường.

Thanh Minh là dịp tảo mộ. Người Hoa đi sửa sang mộ phần, cúng ông bà, nhiều nhà mang heo quay, gà, xôi, trái cây ra mộ, cúng xong ăn ngay tại chỗ hoặc chia nhau. Mấy ngày quanh Thanh Minh, tiệm đồ quay ở Chợ Lớn làm suốt đêm.

Nghĩa trang của nhiều gia đình người Hoa ngày nay nằm xa trung tâm, đường đi những ngày cuối tuần quanh Thanh Minh rất đông. Đi sớm buổi sáng, mang nước, nón, và lưu ý chuyện đốt vàng mã trong mùa khô dễ cháy lan.

Giữa mùa xuân còn có những ngày vía Quan Âm, ngày 19 tháng Hai âm lịch là ngày đầu tiên trong năm. Nhiều người ăn chay, đi lễ ở nơi thờ Quan Âm; không khí nhẹ, ít chen hơn nhiều so với Tết.

Tháng Ba vía Bà, tháng Năm Đoan Ngọ

Ngày 23 tháng Ba âm lịch là vía Bà Thiên Hậu, lễ lớn nhất trong năm của chùa Bà. Lễ kéo dài nhiều ngày, đông nhất đêm 22 và sáng 23; mọi chuyện đi lúc nào, mang gì, giữ mình ra sao có trong bài vía Bà Thiên Hậu ở Chợ Lớn.

Mùng 5 tháng Năm là Đoan Ngọ, người Việt gọi là Tết diệt sâu bọ. Người Hoa gói bánh ú, bánh ú nhân thịt người Phúc Kiến và người Triều gọi là bá trạng, nhân đậu xanh, thịt ba chỉ, trứng muối, hạt dẻ, nấm. Có nhà treo ngải cứu, xương bồ trước cửa để trừ tà khí.

Mùa Đoan Ngọ là mùa bánh ú ở Chợ Lớn: lò bánh, sạp chợ chất đầy bánh, lá tre, dây lạt. Bánh ú tro, gói bằng nếp ngâm nước tro, ăn chấm đường, cũng là món của dịp này.

Đoan Ngọ cũng là dịp người Hoa ở nhiều nơi trên thế giới đua thuyền rồng; ở Chợ Lớn ngày nay hoạt động này hiếm, dịp lễ chủ yếu nằm trong bếp và trên bàn thờ gia đình.

Mùa hè, mùa thu: Quan Công, Trung Nguyên, Trung Thu

Tháng Sáu âm lịch, hội quán Nghĩa An của người Triều làm lễ vía Quan Thánh Đế Quân, thường vào ngày 24. Quan Công được người buôn thờ như biểu tượng tín nghĩa; lễ vía có cúng tế, múa lân, khách đến dâng nhang đông.

Tháng Bảy là tháng của Trung Nguyên và cúng cô hồn. Từ đầu tháng, các tiệm lần lượt bày mâm trước cửa, hội quán và chùa tổ chức cúng thí. Ba lớp nghĩa của ngày rằm, tượng Đại Sĩ và tục giật cô hồn được kể trong bài rằm tháng Bảy của người Hoa Chợ Lớn.

Rằm tháng Tám là Trung Thu, tết đoàn viên. Cả tháng trước đó, lò bánh làm bánh trung thu kiểu Quảng, phố lồng đèn sáng màu. Đêm rằm, các gia đình bày bàn cúng trăng với bánh, bưởi, khoai môn, củ ấu, như trong bài Trung Thu của người Hoa ở Chợ Lớn.

Mùng 9 tháng Chín là Trùng Cửu. Với nhiều gia đình người Quảng, đây là dịp tảo mộ thứ hai trong năm, sau Thanh Minh. Đường ra nghĩa trang lại đông, tiệm đồ quay lại bận.

Cuối năm: Đông chí và tiễn Táo

Đông chí rơi vào khoảng 21 hoặc 22 tháng 12 dương lịch, giữa tháng Mười Một âm lịch. Người Hoa coi đây là lễ lớn: bữa cơm đoàn viên, cúng ông bà, chè trôi nước, thang viên. Nhiều tiệm đóng cửa sớm chiều hôm đó.

Từ Đông chí, nhịp chuẩn bị Tết bắt đầu. Chợ sỉ vào mùa hàng Tết, các lò bánh tính chuyện bột, chuyện nhân. Tới khoảng 23 hoặc 24 tháng Chạp, các gia đình tiễn ông Táo, rồi dọn nhà, dán câu đối, và vòng lễ của một năm lại quay về Tết.

Người mới tìm hiểu nên đi ít nhất ba lễ trong năm để thấy ba mặt khác nhau của cộng đồng: một lễ ở hội quán như vía Bà, một lễ trong gia đình như Đông chí hay Trung Thu nếu được bạn bè mời, và một lễ ngoài phố như Nguyên Tiêu hay mùa cúng cô hồn.

Ghi chú cho người làm ăn: các mốc lễ cũng là các mốc hàng. Trước Tết là mùa mứt, bánh, lạp xưởng; trước Đoan Ngọ là mùa lá, nếp; trước Trung Thu là mùa bánh, lồng đèn; tháng Bảy là mùa đồ cúng. Người buôn ở Chợ Lớn tính hàng theo đúng cuốn lịch này.

Lên kế hoạch đi xem một lễ

Áp dụng cho bất kỳ lễ nào trong bảng trên.

1. Tra ngày dương lịch của năm đó. Lễ theo âm lịch mỗi năm một ngày khác; đừng dùng lịch của năm trước.
2. Hỏi nơi tổ chức. Gọi hoặc ghé hội quán hỏi ban trị sự, người giữ hội quán về ngày giờ lễ chính, có rước hay không.
3. Xem thông báo phân luồng nếu là lễ lớn ngoài đường. Theo thông báo của chính quyền địa phương và ban tổ chức.
4. Chọn giờ hợp với người đi cùng. Người lớn tuổi, trẻ nhỏ đi giờ vắng; người muốn xem nghi lễ chính thì đi đúng giờ cúng.
5. Chuẩn bị đồ. Quần áo kín đáo, giày dễ đi, nước, nón; lễ vật đơn giản nếu muốn dâng.
6. Đến nơi thì quan sát trước. Đứng xem người khác làm, đi theo luồng, hỏi người giữ hội quán khi không chắc.
7. Ra về sạch sẽ. Mang rác ra theo, không để chai nước, vỏ bánh trong sân hội quán.

Phép tắc chung khi dự lễ ở hội quán

Ăn mặc kín đáo. Hội quán là nơi thờ tự, kể cả khi trông như điểm tham quan.

Không chạm vào tượng, kiệu, đồ thờ. Kể cả khi thấy người khác làm.

Không bước qua ngạch cửa bằng cách giẫm lên. Bước qua ngạch cửa cao, không đứng lên ngạch.

Đi theo luồng. Lễ đông có lối vào, lối ra riêng.

Chụp ảnh từ xa, không flash. Không chụp cận mặt người đang khấn, người hành lễ.

Nói nhỏ trong chánh điện. Sân trước có thể ồn, bên trong thì không.

Người theo tôn giáo khác. Không cần lạy hay thắp nhang; đứng nghiêm, giữ trật tự là đủ tôn trọng.

Công đức qua ban quản lý. Có sổ ghi, có biên nhận; không đưa tiền cho người lạ.

Không mang đồ ăn vào sân trong. Ăn uống bên ngoài.

Những nhầm lẫn hay gặp

Nhầm âm lịch với dương lịch. Thấy "23 tháng 3" mà đi ngày 23 tháng 3 dương lịch là gặp sân chùa vắng.

Tin lịch sự kiện năm cũ trên mạng. Bài viết năm trước ghi ngày giờ của năm trước.

Nghĩ năm nào cũng có diễu hành. Diễu hành, rước kiệu tuỳ năm.

Nghĩ mọi hội quán cùng làm một lễ. Mỗi hội quán thờ vị thần khác nhau, ngày vía khác nhau.

Nhập Bà Thiên Hậu với Bà Chúa Xứ. Hai tín ngưỡng khác nhau, nguồn gốc khác nhau.

Coi Trung Thu người Hoa là lễ trẻ em. Với người Hoa, Trung Thu là tết đoàn viên của cả nhà.

Quên Đông chí. Người Việt ít để ý, nhưng với người Hoa đây là bữa cơm lớn.

Đến giờ trưa nắng. Nhiều nghi lễ chính diễn ra sáng sớm hoặc tối.

Khi nào nên hỏi người có hiểu biết hoặc cơ quan có thẩm quyền

Ngày giờ lễ ở hội quán. Ban trị sự hoặc người giữ hội quán; lịch có thể đổi theo năm.

Lệ cúng trong gia đình. Người lớn trong họ, vì mỗi bang, mỗi họ có lệ riêng.

Muốn chụp ảnh, quay phim nghi lễ để làm sản phẩm. Xin phép ban trị sự trước; có những nghi thức không cho quay.

Muốn góp phần cúng thí, từ thiện. Liên hệ ban trị sự để có sổ sách, biên nhận rõ ràng.

Lễ lớn ngoài đường. Lộ trình, phân luồng theo thông báo của chính quyền địa phương.

An toàn cháy nổ khi đốt vàng mã. Đốt ở chỗ thoáng, xa dây điện, xe máy; có cháy gọi 114.

Sức khoẻ khi đi lễ đông. Người có bệnh tim mạch, hô hấp nên hỏi bác sĩ trước khi đi chỗ đông, khói nhang dày.

Giấy tờ, địa chỉ hội quán sau sắp xếp hành chính. Tra trên cổng thông tin chính thức hoặc hỏi UBND phường.

Câu hỏi thường gặp

Người Hoa ở Chợ Lớn có những lễ lớn nào trong năm?

Lớn nhất là Tết Nguyên Đán, Nguyên Tiêu, vía Bà Thiên Hậu, Trung Nguyên rằm tháng Bảy, Trung Thu và Đông chí. Ngoài ra còn Thanh Minh, Đoan Ngọ, vía Quan Công, Trùng Cửu và ngày vía riêng của từng hội quán.

Thanh Minh của người Hoa rơi vào ngày nào?

Thanh Minh là một tiết khí nên rơi vào khoảng đầu tháng Tư dương lịch mỗi năm. Người Hoa đi tảo mộ, cúng ông bà, nhiều nhà mang heo quay ra mộ.

Bánh bá trạng là gì?

Bá trạng là tên người Phúc Kiến và người Triều gọi bánh ú nhân thịt, gói dịp Tết Đoan Ngọ mùng 5 tháng Năm. Nhân thường có đậu xanh, thịt ba chỉ, trứng muối, nấm, hạt dẻ.

Vía Quan Công ở Chợ Lớn là ngày nào?

Hội quán Nghĩa An thờ Quan Thánh thường làm lễ vía vào tháng Sáu âm lịch, phổ biến là ngày 24. Một số nơi có lệ riêng, nên hỏi lại hội quán trước khi đến.

Trùng Cửu có ý nghĩa gì với người Hoa?

Trùng Cửu là mùng 9 tháng Chín âm lịch. Với nhiều gia đình người Quảng, đây là dịp tảo mộ thứ hai trong năm sau Thanh Minh.

Làm sao biết chính xác lịch lễ của một hội quán?

Hỏi ban trị sự hoặc người giữ hội quán, hoặc xem thông báo dán tại hội quán gần ngày lễ. Đừng dựa vào bài viết của năm trước vì ngày dương lịch và chương trình mỗi năm mỗi khác.