Trung Thu của người Hoa là rằm tháng Tám âm lịch, ngày đoàn viên: con cháu về nhà ăn bữa tối chung, bày bàn cúng trăng với bánh nướng kiểu Quảng, bưởi, khoai môn, củ ấu, ấm trà, rồi ngồi ngắm trăng; trẻ con cầm đèn đi chơi. Với nhiều gia đình người Hoa ở Chợ Lớn, đây là lễ lớn thứ hai trong năm sau Tết.
Trung Thu người Việt ở Sài Gòn nghiêng về trẻ em: phá cỗ, rước đèn, múa lân cho các cháu. Trung Thu người Hoa thì người lớn mới là trung tâm: bữa cơm đủ mặt, chén trà dưới trăng, chuyện cũ của ông bà. Hai lối sống chung trong Chợ Lớn và trộn vào nhau khá nhiều.
Bài này nói về ý nghĩa của ngày lễ, bàn cúng trăng, món nào mang ý gì, chọn bánh ra sao và chuyện rước đèn cho an toàn.
Vì sao Trung Thu là ngày đoàn viên
Rằm tháng Tám là lúc trăng được coi là tròn và sáng nhất năm, giữa mùa thu, sau mùa gặt ở quê cũ của người Hoa. Trăng tròn là hình ảnh của sum vầy; người đi xa nhìn trăng nhớ nhà, người ở nhà bày bàn chờ người về. Vì vậy người Hoa gọi Trung Thu là tết đoàn viên.
Ở Chợ Lớn, buổi tối rằm tháng Tám nhiều tiệm đóng cửa sớm hơn ngày thường. Con cái đã ra riêng chở vợ chồng con cháu về nhà ông bà; mâm cơm tối đông đủ, sau đó dọn ra bàn trà, bánh, trái cây, chờ trăng lên.
Bánh trung thu, chữ Hán là nguyệt bính, bánh trăng, mang ý trăng tròn. Theo lệ, bánh được cắt thành nhiều miếng chia cho mọi người trong nhà, ai cũng có phần, kể cả người vắng mặt được để dành. Cắt bánh chia nhau là cách nói chuyện đoàn viên bằng hành động.
Quà biếu bánh trung thu cũng là chuyện làm ăn. Mấy tuần trước rằm, người buôn Chợ Lớn đi biếu bánh mối hàng, người làm, người quen. Hộp bánh biếu là lời cảm ơn cho nửa năm làm ăn đã qua.
Bàn cúng trăng của nhà người Hoa
Bàn cúng trăng đặt ở nơi nhìn thấy trăng: sân trước, ban công, sân thượng. Nhà phố ống Chợ Lớn hẹp nên sân thượng là chỗ quen. Trên bàn có bánh trung thu, bưởi, khoai môn luộc, củ ấu luộc, có nhà thêm hồng, lựu, hoa, trà, nhang, đèn cầy.
Giờ cúng thường là khi trăng lên rõ, sau bữa cơm tối. Người lớn thắp nhang khấn trăng, có nhà khấn Thái Âm, vị thần mặt trăng; cách khấn mỗi nhà một lệ, theo người lớn trong nhà là đúng nhất.
Cúng xong, cả nhà ngồi quanh bàn, cắt bánh, bóc bưởi, ăn khoai môn, củ ấu, uống trà. Trẻ con mang đèn chạy quanh sân thượng hoặc xuống hẻm chơi với trẻ hàng xóm.
Khoai môn và củ ấu là hai món người Việt ít bày lên mâm Trung Thu, nhưng với người Quảng thì gần như không thể thiếu. Đó là dấu hiệu dễ nhận ra một bàn cúng trăng của người Hoa.
Món nào trên bàn cúng mang ý gì
Bánh trung thu. Hình tròn là trăng, là đoàn viên. Lòng đỏ trứng muối trong bánh được ví như mặt trăng.
Bưởi. Chữ bưởi trong tiếng Quảng đọc gần với chữ hữu là có, và chữ hựu là phù hộ. Bưởi tròn, nhiều múi, cũng là ý sum vầy.
Khoai môn. Người Quảng ăn khoai môn dịp Trung Thu, gắn với mùa thu hoạch; mỗi nhà giải thích ý nghĩa một cách, phổ biến là cầu no đủ.
Củ ấu. Củ ấu đen, hai sừng cong, nhiều người ví hình con dơi; chữ dơi đồng âm với chữ phúc, nên củ ấu mang ý đón phúc.
Trà. Trà để mời trăng và để cả nhà ngồi lâu. Bánh trung thu ngọt béo, ăn với trà đậm cho đỡ ngấy.
Đèn cầy, đèn lồng. Ánh sáng dưới trăng, cũng là để trẻ con có đèn chơi.
Hoa. Hoa tươi màu sáng, tránh hoa trắng toàn bộ vì gợi chuyện tang.
Số lượng. Nhiều nhà bày số chẵn hay số theo lệ riêng; tránh bộ bốn như mọi dịp lễ.
Chọn bánh trung thu kiểu Quảng
Bánh nướng vỏ nâu bóng. Kiểu Quảng có vỏ mỏng, mềm, bóng màu nâu, hoa văn in nổi rõ.
Nhân thập cẩm. Hạt dưa, hạt bí, mè, hạnh nhân, mứt, lạp xưởng; người Hoa gọi là ngũ nhân. Nhân ngon thơm hạt rang, không ngọt gắt.
Nhân hạt sen, đậu xanh. Mịn, dịu; hợp người lớn tuổi.
Một hay hai lòng đỏ. Hai lòng đỏ béo hơn; nhìn mặt cắt lòng đỏ đỏ cam, không thâm.
Bánh dẻo. Vỏ bột nếp trắng, ăn lạnh, nhân đậu xanh, sen; để không được lâu.
Bánh ra lò vài ngày mới ngon. Bánh nướng kiểu Quảng để một hai ngày cho dầu thấm vỏ, vỏ mềm bóng hơn lúc mới ra lò.
Đọc hạn dùng. Bánh nhân trứng muối, thịt có hạn ngắn; mua vừa đủ, biếu sớm.
Người kiêng đường, kiêng mỡ. Bánh trung thu rất nhiều đường, mỡ; người có bệnh nền hỏi bác sĩ về khẩu phần, một miếng nhỏ chia sẻ là đủ ý.
Rước đèn cho trẻ con mà vẫn an toàn
Đêm rằm tháng Tám, hẻm phố Chợ Lớn đầy trẻ con cầm đèn. Vài việc đơn giản giữ cho cuộc chơi không thành chuyện buồn.
- Ưu tiên đèn pin, đèn điện nhỏ. Đèn giấy kiếng thắp nến đẹp nhưng dễ bắt lửa; trẻ nhỏ nên dùng đèn điện.
- Nếu dùng nến thì có người lớn đi kèm. Gắn nến chắc, dặn trẻ không lắc mạnh, mang theo chai nước.
- Không cho trẻ chạy ra đường lớn. Đi trong hẻm, sân, khu vực có người lớn trông.
- Mặc áo sáng màu. Dễ thấy trong tối và chỗ đông.
- Ghi số điện thoại trong túi áo trẻ. Dặn trẻ lạc thì đứng yên tìm người lớn mặc đồng phục hoặc người bán hàng gần đó.
- Xem đèn ở phố lồng đèn vào giờ vắng. Phố lồng đèn những ngày sát rằm rất đông, xe kẹt; đi sớm trong tuần hoặc buổi sáng.
Câu hỏi thường gặp
Trung Thu của người Hoa khác Trung Thu người Việt thế nào?
Trung Thu người Hoa là tết đoàn viên của cả nhà, người lớn là trung tâm với bữa cơm, bàn cúng trăng và chén trà. Trung Thu người Việt nghiêng về trẻ em với phá cỗ, rước đèn.
Vì sao người Hoa ăn khoai môn và củ ấu dịp Trung Thu?
Khoai môn gắn với mùa thu hoạch và mong no đủ. Củ ấu có hình được ví như con dơi, chữ dơi đồng âm với chữ phúc, nên mang ý đón phúc.
Bàn cúng trăng nên đặt ở đâu?
Đặt ở nơi thấy trăng như sân trước, ban công, sân thượng. Cúng sau bữa tối khi trăng lên rõ, rồi cả nhà ngồi quanh ăn bánh, uống trà.
Bánh trung thu kiểu Quảng có gì đặc biệt?
Vỏ mỏng, mềm, nâu bóng, hoa văn in nổi rõ; nhân thập cẩm hạt, hạt sen, đậu xanh, có lòng đỏ trứng muối. Bánh để một hai ngày sau khi nướng thì vỏ mềm bóng hơn.
Vì sao bánh trung thu được cắt chia nhiều miếng?
Cắt bánh chia cho mọi người trong nhà là ý đoàn viên, ai cũng có phần. Người vắng mặt cũng được để dành một miếng.
Cho trẻ rước đèn nến có an toàn không?
Đèn giấy thắp nến dễ bắt lửa, nhất là với trẻ nhỏ. Nên dùng đèn điện; nếu dùng nến thì phải có người lớn đi kèm và mang theo nước.
