Với nhiều tiểu thương Chợ Lớn, người khách đầu tiên trong ngày là khách mở hàng: bán được cho người này thì mong cả ngày suôn sẻ, hỏi rồi bỏ đi thì cảm thấy cả ngày lấn cấn. Người đi lấy hàng sáng sớm nên biết điều đó để hỏi cho phải phép: xem kỹ rồi mới hỏi giá, đã hỏi kỹ thì cố mua, và đừng xin lấy chịu hay trả hàng ngay lúc sạp vừa mở.
Những lệ này không phải ai cũng giữ, và mức độ mỗi nhà mỗi khác. Người trẻ bán online có khi chẳng để ý. Nhưng ở các sạp lâu năm, tiệm gia đình nhiều đời, chúng vẫn sống rất rõ. Hiểu chúng không phải để mê tín theo, mà để làm khách dễ chịu và được đối xử dễ chịu lại.
Khách mở hàng vì sao quan trọng với người bán?
Buổi sáng ở chợ sỉ, sạp vừa kéo cửa, hàng vừa bày. Người bán đứng đó với một ngày chưa biết ra sao. Khách đầu tiên bước vào được coi như một lời báo trước. Mua gọn, trả tiền vui vẻ thì người bán thấy nhẹ lòng. Hỏi lung tung, trả giá kéo dài rồi bỏ đi thì nhiều người coi là "xui", có người còn đốt chút giấy hay vẩy chút nước để giải.
Có tiệm lấy tờ tiền mở hàng phất nhẹ lên hàng hoá, lên quầy, hoặc cài lên bàn thờ Thần Tài như một cách mời lộc vào. Người khách thấy cảnh đó đừng ngạc nhiên hay chụp hình; đó là một nghi thức nhỏ và riêng của người bán.
Nhìn bằng con mắt làm ăn, lệ mở hàng cũng có lý của nó. Buổi sáng là lúc người bán còn đang sắp xếp, tiền lẻ còn ít, người làm chưa đủ. Một khách đầu ngày dứt khoát giúp họ vào nhịp. Một khách đầu ngày dây dưa làm mất khoảng thời gian quý nhất.
Vì vậy nhiều sạp sẵn lòng bớt chút đỉnh cho khách mở hàng thật sự muốn mua. Người lấy hàng quen biết điều này, nhưng không lạm dụng: tới sớm để được giá mở hàng rồi trả giá thật gắt là cách nhanh nhất để bị nhớ mặt theo nghĩa không vui.
Những điều tiểu thương thường kiêng, người đi chợ nên biết
Kiêng khách hỏi đầu ngày rồi bỏ đi. Nếu chỉ muốn tham khảo giá, hãy để tới lúc chợ đã đông.
Kiêng bán chịu cho khách mở hàng. Nhiều người muốn đồng tiền đầu tiên trong ngày là tiền mặt. Xin ghi sổ ngay lúc mở hàng thường bị từ chối khéo.
Kiêng trả hàng, đổi hàng sáng sớm. Có việc đổi trả thì để sau khi sạp đã bán được vài đơn.
Kiêng quét rác ra cửa vào lúc mở hàng. Quét ra cửa bị coi như quét lộc đi, nên nhiều tiệm quét vào trong hoặc gom lại rồi mới đổ.
Kiêng ngồi lên hàng, gác chân lên hàng. Hàng là kế sinh nhai. Khách ngồi lên bao hàng cho đỡ mỏi là điều nhiều chủ sạp không ưa dù không nói ra.
Kiêng đụng vào bàn thờ trong tiệm. Bàn thờ Ông Địa dưới đất dễ bị đá trúng ở lối đi chật. Để ý chân, đừng để đồ của mình lên đó.
Kiêng nói chuyện xui xẻo, lỗ lã lúc đầu ngày. Than ế, than lỗ trước mặt người bán buổi sáng bị coi là không hay.
Kiêng trả giá xuống quá sâu với khách mở hàng. Mặc cả có chừng mực thì được; ép tới mức người bán phải từ chối là làm hỏng buổi sáng của họ.
Bàn thờ Thần Tài, Ông Địa trong tiệm buôn
Bước vào gần như bất cứ tiệm buôn nào ở Chợ Lớn, dù chủ là người Hoa hay người Việt, đều thấy một bàn thờ nhỏ đặt sát đất, thường ở góc nhìn ra cửa. Trên đó là tượng Thần Tài và Ông Địa, vài nải chuối, chén nước, bình nhang. Đây là tín ngưỡng phổ biến của giới buôn bán miền Nam, có pha trộn giữa nếp Hoa và nếp Việt.
Mỗi sáng mở cửa, chủ tiệm thắp nhang trước khi bán. Ngày mùng một và rằm âm lịch cúng đầy đủ hơn. Mùng 10 tháng Giêng là vía Thần Tài, nhiều tiệm cúng lớn và có người đi mua vàng lấy hên. Khách đi lấy hàng vào những ngày này có thể thấy sạp mở trễ hơn chút vì chủ đang cúng; chờ một lát là cách cư xử phải phép.
Ngoài ra, trong nhiều tiệm người Hoa còn có bàn thờ đặt cao, thờ Quan Công hoặc thờ tổ tiên. Bàn thờ cao thường ở gian trong. Khách không nên tò mò đi vào khu vực đó, không đặt túi hàng lên kệ thờ, không chỉ trỏ hay chụp hình khi chưa được phép.
Hiểu những thứ này giúp người đi lấy hàng đọc được nhịp của sạp. Sạp đang thắp nhang thì đợi. Sạp đang cúng rằm thì đừng giục. Đó là những phép nhỏ mà người buôn lâu năm làm theo phản xạ, còn người mới thì phải học.
Đi lấy hàng buổi sáng: cư xử sao cho được lòng sạp
Biết mình cần gì trước khi tới. Mang danh sách mã, màu, số lượng. Đứng giữa sạp suy nghĩ lâu là chiếm chỗ của người khác.
Xem hàng trước, hỏi giá sau. Hỏi giá khi đã thấy món mình định lấy. Hỏi giá mọi thứ cho biết thì để giờ chợ đông.
Mang sẵn tiền lẻ hoặc chuyển khoản. Đầu ngày sạp ít tiền thối. Đưa tờ lớn cho một đơn nhỏ dễ làm khó người bán.
Mặc cả gọn một hai câu. Hỏi "lấy nhiêu đó bớt được không" rồi chấp nhận câu trả lời. Đừng kéo dài cò kè.
Không chen lấn khi sạp đang soạn hàng cho mối quen. Mối quen đặt trước có quyền ưu tiên. Đợi tới lượt.
Không đứng chắn lối xe hàng. Lối đi chợ sỉ hẹp, xe đẩy hàng chạy liên tục buổi sáng; đứng sát vào sạp hoặc tránh sang bên.
Giữ túi xách, điện thoại trước người. Chợ đông dễ bị móc túi. Đừng để điện thoại trong túi sau.
Cảm ơn khi đi. Một câu cảm ơn, hẹn lần sau, giúp sạp nhớ mình theo hướng tốt.
Người mới mở sạp có nên giữ những lệ này?
Không ai bắt. Nhưng ở một khu chợ mà hàng xóm sạp nào cũng giữ, việc mình cũng thắp một nén nhang buổi sáng, cũng kiêng bán chịu cho khách mở hàng, giúp mình hoà vào nhịp chung dễ hơn. Hàng xóm sạp thấy mình hiểu lệ thì cũng dễ giúp nhau trông sạp, đổi tiền lẻ, chỉ mối.
Điều quan trọng là phân biệt giữa phép lịch sự và mê tín làm hại việc. Kiêng hỏi giá rồi bỏ đi là chuyện của người bán; mình không nên vì thế mà ép khách phải mua. Kiêng bán chịu buổi sáng là lựa chọn của mình; không nên vì thế mà nói nặng với khách không biết lệ.
Mỗi gia đình buôn có những lệ riêng truyền qua nhiều đời, có nhà giữ rất kỹ, có nhà chỉ giữ cái khung. Người mới nên quan sát hàng xóm, hỏi nhẹ người lớn tuổi trong chợ, rồi chọn những gì mình thấy hợp. Hiểu lệ thì nói chuyện với người buôn lâu năm dễ hơn nhiều.
Cuối cùng, lệ mở hàng chỉ đẹp khi đi cùng cách làm ăn tử tế. Một sạp cúng Thần Tài đều đặn mà cân thiếu, nói thách quá tay thì khách vẫn bỏ đi. Lệ là nếp, còn giữ khách vẫn là chữ tín.
Câu hỏi thường gặp
Khách mở hàng là gì?
Là người khách đầu tiên mua hàng trong ngày của một sạp hay một tiệm. Nhiều tiểu thương tin khách mở hàng mua vui vẻ thì cả ngày buôn bán suôn sẻ, nên rất quý người khách này.
Hỏi giá rồi không mua lúc sáng sớm có sao không?
Không phạm luật gì, nhưng nhiều người bán không vui vì coi đó là điềm xấu đầu ngày. Nếu chỉ muốn tham khảo giá, nên đi vào lúc chợ đã đông hoặc nói trước là mình đang xem.
Vì sao bàn thờ Ông Địa đặt dưới đất?
Ông Địa là thần đất, cai quản nơi buôn bán, nên được đặt sát mặt đất, thường cùng Thần Tài. Khách vào tiệm nên để ý bước chân để không va vào bàn thờ.
Vía Thần Tài là ngày nào?
Vía Thần Tài là ngày mùng 10 tháng Giêng âm lịch. Nhiều tiệm buôn cúng lớn hơn ngày thường vào hôm đó, có người đi mua vàng lấy may.
Người không theo tín ngưỡng có cần làm theo không?
Không cần làm theo nghi thức, chỉ cần tôn trọng: không chạm vào bàn thờ, không chụp hình khi chưa xin phép, không chế giễu. Cư xử như vậy là đủ để được người bán quý.
Sạp có bán rẻ hơn cho khách mở hàng không?
Có sạp bớt chút đỉnh để mở hàng cho nhanh, có sạp thì không. Đừng coi đó là quyền của mình; mặc cả nhẹ một câu, sạp không bớt thì cũng vui vẻ mua hoặc chào đi.
