Ở Chợ Lớn, chữ tín được giữ bằng những việc nhỏ lặp lại mỗi ngày: giao đúng thứ hàng đã hẹn, trả đúng ngày đã hứa, và báo trước khi mình sắp trễ. Không ai đọc hợp đồng của mình; người ta nhìn mình làm ba việc đó trong vài tháng rồi mới quyết có cho lấy chịu hay không.
Người mới vào nghề hay nghĩ chữ tín là chuyện đạo đức chung chung, kiểu "sống tử tế là được". Thật ra nó là một thứ rất cụ thể, gần như một cuốn sổ vô hình mà mỗi chủ sạp ghi trong đầu về từng khách. Bài này kể cuốn sổ đó ghi những gì, cái gì làm điểm tăng, cái gì làm mất trắng chỉ sau một lần.
Chữ tín ở Chợ Lớn vận hành ra sao trong thực tế?
Một chủ sạp vải lâu năm ở quanh chợ Bình Tây có thể có vài trăm mối, phần lớn ở tỉnh. Họ không gặp mặt nhau mỗi tuần. Đơn đặt qua điện thoại, hàng đi chành xe, tiền chuyển khoản hoặc gửi theo xe về. Cả chuỗi đó chạy được là nhờ hai bên tin rằng bên kia sẽ làm đúng phần của mình mà không cần ai đứng canh.
Vì vậy chữ tín ở đây trước hết là sự dễ đoán. Một khách lấy hàng đều đặn mỗi tháng hai lần, mỗi lần trả tiền lô cũ đúng hẹn, được quý hơn một khách thỉnh thoảng lấy một lô thật lớn rồi dây dưa. Chủ sạp cần biết trước dòng tiền của mình; khách nào làm họ đoán được thì khách đó có giá.
Thứ hai là lời nói ra coi như đã ký. "Để em lấy năm cây" mà sáng mai đổi thành hai cây, hay "thứ Bảy em gửi tiền" mà tới thứ Ba chưa thấy, là đã trừ điểm, dù số tiền không lớn. Người buôn lâu năm ít khi nói "để coi", họ nói "lấy" hoặc "không lấy". Người mới nên tập nói như vậy.
Thứ ba là cách cư xử lúc có chuyện. Hàng lỗi, hàng thiếu, giá lên xuống, tiền về trễ, chuyện gì cũng có ngày xảy ra. Điều làm nên tiếng tăm không phải là chưa từng có sự cố mà là lúc có sự cố thì mình xử ra sao: gọi báo sớm, nói thật số lượng, đề xuất cách bù, không đổ cho chành xe hay cho người làm.
Cuối cùng, tiếng tăm trong chợ đi rất nhanh. Các chủ sạp cùng ngành hàng quen nhau, có khi là bà con, cùng quê, cùng hội quán. Một khách bỏ nợ ở sạp này thì vài tuần sau mấy sạp quanh đó đều biết. Ngược lại, một khách được giới thiệu "mối này làm ăn được" thì vào sạp lạ cũng dễ thở hơn.
Những việc nhỏ làm nên tiếng "làm ăn được"
Trả tiền đúng ngày, kể cả khi sạp không đòi. Nhiều chủ sạp ngại nhắc nợ vì sợ mất lòng. Chính vì họ không nhắc nên người tự trả đúng hẹn mới được để ý và nhớ tên.
Báo trước khi trễ, không đợi bị hỏi. Một tin nhắn "tuần này em kẹt, thứ Tư tuần sau em gửi đủ" gửi trước hạn có giá trị hơn mười câu xin lỗi sau hạn. Chủ sạp cần thời gian xoay tiền của chính họ.
Đặt hàng rõ ràng, chốt rồi thì không đổi. Ghi mã, màu, size, số lượng một lần cho đủ. Đổi tới đổi lui làm người soạn hàng mất công, và họ nhớ rất lâu.
Kiểm hàng ngay khi nhận và báo trong ngày. Thiếu hay lỗi thì chụp hình, đếm lại, báo liền. Để một tuần mới báo thì khó phân biệt lỗi của sạp hay của mình, và nghe như kiếm cớ trừ tiền.
Không đem giá sạp này ra ép sạp kia một cách lộ liễu. So giá là chuyện bình thường, nhưng nói thẳng "bên kia bán rẻ hơn" giữa sạp đông khách dễ làm chủ mất mặt. Hỏi riêng, nói khéo, hoặc âm thầm chọn nơi khác.
Giữ lời với cả những đơn nhỏ. Người ta thử mình bằng đơn nhỏ trước. Đơn nhỏ mà cũng làm đúng thì mới tới lượt đơn lớn và chuyện lấy chịu.
Không mang mối của sạp này đi rao ở sạp khác. Hỏi nguồn hàng, hỏi xưởng của người ta để đi lấy thẳng là điều tối kỵ. Người buôn sống nhờ mối; ai nhòm mối của họ thì họ đóng cửa lòng ngay.
Trả lại tiền thối dư, báo lại hàng giao dư. Chuyện giao dư một cây vải hay thối dư tiền vẫn xảy ra lúc chợ đông. Gọi báo trả lại là cách gây tín rẻ nhất mà hiệu quả nhất.
Lễ Tết nhớ chào hỏi một câu. Không cần quà lớn. Một cuộc gọi đầu năm, một lời chúc đúng dịp cho thấy mình coi đây là quan hệ lâu dài, chứ đâu phải mua xong lô này là thôi.
Vì sao người Hoa ở Chợ Lớn coi trọng chữ tín đến vậy?
Một phần là chuyện sinh tồn. Những lớp người Hoa tới Sài Gòn, Chợ Lớn từ thế kỷ trước phần lớn tay trắng, xa quê, không có đất. Họ sống bằng buôn bán và bằng mạng lưới đồng hương. Trong mạng lưới đó, tiếng tăm là thứ vốn duy nhất ai cũng có thể tích luỹ, và mất nó thì gần như mất luôn chỗ đứng.
Một phần là thiết chế. Ngày trước các bang Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hẹ (Khách Gia), Hải Nam đều có hội quán. Ngoài việc thờ cúng, hội quán là nơi đồng hương gặp nhau, giúp nhau, và có lúc đứng ra phân xử chuyện làm ăn giữa người cùng bang. Một người bị cả hội quán coi là không đáng tin thì khó tìm được người hùn, người cho mượn vốn.
Một phần là tín ngưỡng. Trong nhiều tiệm buôn người Hoa có bàn thờ Quan Công, vị tướng được tôn làm biểu tượng của chữ nghĩa, chữ tín. Thờ Quan Công trong tiệm không phải để cầu buôn may bán đắt, mà như một lời nhắc chính mình về cách đối xử với người làm ăn cùng.
Ngày nay hội quán không còn đứng ra phân xử, mạng lưới đã pha trộn nhiều với người Việt, nhiều mối hàng là người trẻ bán online. Nhưng thói quen thì còn. Người buôn Chợ Lớn vẫn quen đánh giá một người qua cách giữ lời hơn là qua giấy tờ, và người ngoài vào làm ăn ở đây nên hiểu điều đó trước khi hiểu bảng giá.
Những cách làm mất mối nhanh nhất mà người mới hay mắc
Hứa tiền theo cảm tính. Nói "cuối tuần em gửi" trong khi chưa biết tiền bán hàng về lúc nào. Tốt hơn là tính dòng tiền rồi hẹn một ngày chắc chắn, dù xa hơn.
Đặt hàng giữ chỗ rồi im lặng. Nhờ sạp giữ hàng, nhất là mùa Tết, rồi không lấy và không báo. Sạp đã từ chối khách khác vì mình.
Trả hàng với lý do không rõ. Trả hàng bán chậm và gọi đó là hàng lỗi. Chủ sạp nhìn là biết, và từ đó mọi lời báo lỗi của mình đều bị nghi.
Lấy chịu ở nhiều sạp cùng lúc. Gối đầu ba bốn nơi khiến chỉ cần một tháng bán chậm là trễ ở tất cả. Các sạp cùng ngành biết nhau, tiếng xấu nhân lên.
Đổ lỗi cho chành xe, cho người làm. Hàng chậm hay thất lạc thì cùng tìm cách xử, đừng biến nó thành cớ để chậm trả tiền.
Biến mất khi gặp khó. Không nghe máy, không trả lời tin nhắn. Đây là cách duy nhất biến một khoản nợ nhỏ thành món nợ mất mối vĩnh viễn.
Ép giá bằng lời doạ bỏ mối. Nói "không bớt thì thôi em qua chỗ khác" ngay lần đầu. Chủ sạp lâu năm thường để mình đi thật.
Khoe mối, khoe giá với người ngoài. Nói giá sỉ mình được hưởng cho người khác nghe. Chủ sạp biết thì coi như mình không giữ chuyện riêng của họ.
Người mới gây tín với một mối sỉ như thế nào?
Không có đường tắt, nhưng có thứ tự hợp lý. Người buôn lâu năm thường đi theo nhịp sau:
- Mua tiền mặt vài lần đầu. Đừng xin lấy chịu ngay. Trả đủ, lấy đúng, nói ít.
- Lấy đều đặn theo một nhịp. Chọn nhịp mình theo được, ví dụ mỗi tuần hoặc mỗi nửa tháng, và giữ nhịp đó.
- Để chủ sạp nhớ tên và chỗ bán. Nói mình bán ở đâu, bán cho ai. Người ta yên tâm hơn khi biết hàng mình đi đâu.
- Đề nghị gối đầu nhỏ khi đã quen. Ví dụ lấy lô mới, trả lô trước. Bắt đầu nhỏ hơn mức mình cần.
- Giữ đúng hẹn ngay từ khoản chịu đầu tiên. Khoản đầu tiên là bài kiểm tra quan trọng nhất; trả sớm vài ngày càng tốt.
- Báo sớm khi có thay đổi. Bán chậm, đổi mặt hàng, nghỉ bán, đều báo. Đi êm thì sau này quay lại vẫn còn cửa.
Nhịp này có thể kéo vài tháng, có khi lâu hơn với sạp lớn. Người mới hay sốt ruột, nhưng chính khoảng thời gian chậm đó là lúc mình được nhìn.
Câu hỏi thường gặp
Làm ăn ở Chợ Lớn có cần hợp đồng giấy tờ không?
Với đơn lớn, hàng đặt riêng hoặc hùn vốn thì nên có giấy tờ rõ ràng, chữ tín không thay được chứng từ khi có tranh chấp. Với giao dịch mua bán sỉ hằng ngày, phần lớn dựa trên toa, biên nhận, tin nhắn chốt đơn; nên giữ lại những thứ này cẩn thận.
Bao lâu thì chủ sạp cho lấy hàng chịu?
Không có mốc chung, tuỳ sạp, tuỳ ngành hàng và tuỳ mình. Thường phải mua tiền mặt đều đặn một thời gian, để chủ sạp thấy nhịp lấy hàng và cách mình trả tiền, rồi mới bàn tới gối đầu.
Lỡ trễ hẹn trả tiền thì nên làm gì?
Gọi báo trước ngày hẹn, nói thật lý do và hẹn một ngày mới mà mình chắc chắn giữ được. Nếu được thì trả một phần trước để thể hiện thiện chí. Điều tệ nhất là im lặng chờ người ta gọi.
Người Việt làm ăn với tiểu thương người Hoa có bị làm khó không?
Ở Chợ Lớn hôm nay người Việt và người Hoa buôn bán xen nhau từ lâu, nhiều sạp do người Việt đứng. Điều chủ sạp để ý là cách mình giữ lời và trả tiền, không phải mình là ai.
Vì sao nhiều tiệm người Hoa thờ Quan Công?
Quan Công được nhiều người Hoa tôn làm biểu tượng của nghĩa khí và chữ tín. Thờ ngài trong tiệm vừa là tín ngưỡng, vừa như một lời nhắc về cách đối xử ngay thẳng với người làm ăn cùng.
Mất mối rồi có lấy lại được không?
Được, nhưng chậm. Thanh toán dứt điểm khoản cũ, xin lỗi thẳng, rồi quay lại mua tiền mặt như người mới. Tiếng xấu đi nhanh hơn tiếng tốt, nên phải kiên nhẫn hơn lần đầu.
