Gối đầu là lấy lô hàng mới và trả tiền lô trước. Ở chợ sỉ Chợ Lớn, đây là kiểu lấy chịu phổ biến nhất giữa sạp và mối quen: người bán lẻ có hàng mà chưa phải bỏ đủ vốn, sạp sỉ giữ được khách đều. Cách này chỉ chạy êm khi hai bên trả đúng nhịp, đối chiếu sổ thường xuyên và không để nợ dồn lên quá sức.
Người lấy hàng mới thường nghĩ được lấy chịu là được ưu đãi. Thật ra lấy chịu là đi vay, chỉ là vay bằng hàng chứ không bằng tiền, và người cho vay ở đây hiểu rất rõ mình đang làm gì. Bài này kể nhịp công nợ ở chợ sỉ, những thói quen giữ sổ cho sạch, và lúc nào nên dừng.
Gối đầu ở chợ sỉ Chợ Lớn vận hành thế nào?
Hình dung một người bán quần áo ở chợ huyện, mỗi tuần lấy một lô ở sạp quen quanh chợ Bình Tây. Tuần đầu trả tiền mặt. Vài tháng sau, sạp đồng ý cho gối đầu: tuần này lấy lô mới, trả tiền lô tuần trước. Người bán luôn có một lô hàng "của sạp" nằm trên kệ mình, và đó chính là khoản nợ.
Điều cần hiểu là khoản nợ không mất đi khi mình trả. Nó chỉ chuyển từ lô này sang lô khác. Ngày nào mình muốn ngưng lấy hàng, mình phải trả trọn lô cuối mà không có lô mới nào thế chỗ. Người mới hay quên chi tiết này, tới lúc đổi mặt hàng hay nghỉ bán thì mới thấy mình đang nợ một khoản lớn.
Nhịp gối đầu mỗi sạp mỗi khác. Có sạp gối theo lô, có sạp chốt sổ theo tuần, theo nửa tháng, có sạp chỉ cho gối với một mức trần nhất định. Hàng mùa vụ như đồ Tết, đồ Trung Thu có khi có lệ riêng: lấy trước mùa, trả sau mùa. Mọi thứ nên nói rõ từ đầu, kể cả chuyện hàng ế có được trả lại hay không.
Sạp cho gối đầu không phải vì dễ dãi. Họ tính rằng một mối lấy đều đặn lâu dài đem lại nhiều hơn khoản vốn họ phải ứng. Đổi lại, họ theo dõi rất sát. Chỉ cần nhịp trả chậm đi vài lần, lô hàng tiếp theo sẽ ít hơn, hoặc lời đề nghị "tuần này trả tiền mặt nha" sẽ đến rất nhẹ nhàng.
Giữ sổ công nợ sạch: những thói quen nên có
Mỗi lô một toa, giữ đủ toa. Toa là tờ ghi hàng và tiền mà sạp đưa kèm. Xếp theo ngày, đừng để rơi vãi trong túi hàng.
Tự ghi một cuốn sổ của mình. Đừng chỉ dựa vào sổ của sạp. Ghi ngày lấy, số tiền, ngày trả, hình thức trả.
Chuyển khoản thì ghi nội dung rõ. Ghi tên mình và lô đang trả. Khi cần đối chiếu, một dòng chuyển khoản rõ nội dung giải quyết được nhiều thứ.
Trả tiền mặt thì xin xác nhận. Một tin nhắn "đã nhận" hoặc chữ ký trên toa là đủ. Đừng ngại, sạp làm ăn đàng hoàng không phật lòng vì chuyện này.
Đối chiếu định kỳ. Cuối tháng hoặc theo nhịp sạp chốt, so sổ hai bên. Lệch nhỏ phát hiện sớm thì dễ nói, để lâu thành chuyện lớn.
Tách tiền hàng khỏi tiền nhà. Tiền bán hàng của sạp đang chịu không phải tiền của mình. Gom riêng một chỗ cho tới ngày trả.
Ghi lại hàng trả, hàng đổi. Hàng lỗi trả về phải được trừ trong sổ. Không ghi thì cuối tháng sẽ cãi.
Ghi lại mọi khoản chiết khấu đã hứa. Thưởng doanh số, bớt giá cho lô lớn, phí chành sạp chịu hộ: ghi ngay lúc nói, đừng tin trí nhớ.
Các kiểu lấy chịu thường gặp ở chợ sỉ
Mỗi kiểu hợp với một hoàn cảnh khác nhau, và rủi ro cũng khác:
| Kiểu | Cách làm | Hợp với | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|
| Tiền mặt | Trả đủ khi lấy hàng | Người mới, khách lạ | Vốn đọng nhiều nhưng không nợ ai |
| Gối đầu theo lô | Lấy lô mới, trả lô trước | Mối lấy đều đặn | Luôn còn nợ một lô; nghỉ bán phải trả trọn |
| Chốt sổ theo kỳ | Lấy nhiều lần, trả gộp cuối kỳ | Mối lâu năm, lấy lắt nhắt | Dễ quên đã lấy bao nhiêu; phải tự ghi sổ |
| Lấy trước mùa, trả sau mùa | Hàng Tết, Trung Thu lấy sớm | Hàng mùa vụ | Hỏi rõ hàng ế có được trả lại không |
| Ký gửi | Bán được mới trả, ế trả hàng | Hàng mới, sạp muốn thử thị trường | Ít sạp chịu; hàng phải giữ nguyên trạng |
Không có kiểu nào tốt nhất. Kiểu nào cũng ổn nếu mình theo được nhịp của nó.
Dấu hiệu nên ngưng lấy chịu
Phải lấy lô mới mới có tiền trả lô cũ. Tức là hàng đang bán không đủ nuôi nợ. Tiếp tục là nợ chồng nợ.
Kệ hàng mỗi tuần một đầy thêm. Hàng tồn tăng mà nợ không giảm là dấu hiệu bán chậm, nên lấy ít lại.
Gối đầu ở nhiều sạp cùng lúc. Ba bốn khoản nợ nhỏ cộng lại thành một khoản mình không theo nổi khi có tháng ế.
Bắt đầu lấy tiền hàng chi việc nhà. Đây là lúc dễ trượt nhất. Dừng lại, tính lại, trả bớt.
Phải xin hoãn trả nhiều lần liên tiếp. Một lần là chuyện bình thường. Ba lần liền là mình đang lấy quá sức.
Không còn biết mình đang nợ bao nhiêu. Nếu phải hỏi sạp mới biết, nghĩa là sổ của mình đã hỏng.
Mặt hàng đang hết mùa. Cuối mùa mà còn gối đầu hàng mùa là rủi ro ôm hàng ế với khoản nợ nguyên vẹn.
Lệ dọn nợ trước Tết và những chuyện nên biết
Trong nếp buôn người Hoa, cuối năm âm lịch là lúc dọn sổ. Người buôn cố trả cho xong các khoản nợ trước Tết, vì mang nợ qua năm mới bị coi là điềm không hay. Sạp sỉ vì vậy thường nhắc khách thanh toán trong mấy tuần cuối năm, và cũng là lúc họ cần tiền để trả các xưởng, các nguồn hàng của chính họ.
Với người lấy hàng, điều này có nghĩa là phải tính trước. Tháng Chạp là mùa bán chạy nhưng cũng là mùa phải trả dứt. Nếu dồn hết vốn vào hàng Tết mà quên phần nợ cũ, tới sát Tết sẽ kẹt. Nhiều người buôn lâu năm để riêng một khoản từ đầu tháng Chạp chỉ để dọn nợ.
Sau Tết, nhiều sạp mở hàng lại vào ngày đẹp do họ chọn, và đầu năm thường kiêng nhắc chuyện nợ nần. Đó không phải lúc để xin hoãn hay để đòi. Chuyện công nợ nên xong trước Tết hoặc để sau vài ngày khai trương.
Một điều nữa: chính sách thuế và hoá đơn với hộ kinh doanh đã thay đổi nhiều trong mấy năm gần đây, kéo theo cách ghi chép, xuất hoá đơn của sạp sỉ. Người lấy hàng số lượng lớn hoặc cần hoá đơn đầu vào nên hỏi kế toán hoặc cơ quan thuế nơi mình đăng ký, đừng dựa vào lời truyền miệng ở chợ.
Câu hỏi thường gặp
Gối đầu là gì?
Gối đầu là kiểu lấy hàng chịu trong đó người mua lấy lô hàng mới và trả tiền cho lô trước. Nhờ vậy người bán lẻ không phải bỏ đủ vốn cho mỗi lô, nhưng luôn còn nợ sạp sỉ một lô hàng.
Lấy chịu ở chợ sỉ có tính lãi không?
Thường không tính lãi riêng theo kiểu vay tiền, nhưng giá với khách tiền mặt và khách lấy chịu có thể khác nhau. Nên hỏi thẳng sạp có giá riêng cho người trả ngay hay không.
Lệch số tiền với sổ của sạp thì làm sao?
Mang toa, sổ của mình và lịch sử chuyển khoản ra đối chiếu từng lô. Phần lớn chênh lệch đến từ hàng trả chưa trừ hoặc một lần trả tiền mặt không ghi. Nói chuyện sớm, nhẹ nhàng, có chứng từ thì dễ xong.
Muốn nghỉ bán thì xử lý nợ gối đầu thế nào?
Báo sạp trước, ngưng lấy lô mới và trả dứt lô cuối theo một lịch rõ ràng. Nếu còn hàng tồn chưa bán, hỏi sạp có nhận lại một phần hay không, nhưng đừng coi đó là quyền của mình.
Vì sao người Hoa hay trả nợ trước Tết?
Trong quan niệm của nhiều người buôn, mang nợ sang năm mới là điều không may, nên cuối năm âm lịch là lúc dọn sổ. Đây cũng là lúc các sạp cần tiền trả cho nguồn hàng của họ.
Có nên lấy chịu ngay từ đầu để đỡ vốn không?
Không nên. Lấy chịu khi chưa biết hàng bán nhanh hay chậm dễ biến thành nợ chồng nợ. Mua tiền mặt vài lô để biết sức bán của mình rồi mới tính chuyện gối đầu.
