Rằm tháng Bảy với người Hoa là lễ Trung Nguyên: cúng ông bà trong nhà, cúng cô hồn trước cửa nhà, trước tiệm; ở nhiều hội quán và chùa có lễ cúng thí phát gạo, có nơi dựng tượng giấy Đại Sĩ rồi hoá khi xong lễ. Người buôn Chợ Lớn cúng cô hồn rất lớn, mâm bày dài trên vỉa hè, cúng xong để người qua đường giật.
Người Việt quen gọi rằm tháng Bảy là lễ Vu Lan báo hiếu, còn người buôn thì gọi là "tháng cô hồn". Với người Hoa, ba lớp nghĩa đó chồng lên nhau trong một ngày: Đạo giáo gọi là Trung Nguyên, nhà Phật gọi là Vu Lan, dân gian gọi là tháng mở cửa cho vong linh không nơi nương tựa.
Bài này đi qua ba lớp nghĩa, mâm cúng trước tiệm, lễ cúng thí ở hội quán, tục giật cô hồn nhìn cho thật, và các kiêng kỵ quen trong tháng.
Trung Nguyên, Vu Lan, cúng cô hồn: ba lớp nghĩa của một ngày
Trung Nguyên là ngày rằm giữa của bộ ba tam nguyên, sau Thượng Nguyên rằm tháng Giêng và trước Hạ Nguyên rằm tháng Mười. Theo quan niệm Đạo giáo, ngày Trung Nguyên là ngày Địa Quan xét tội, xá tội cho vong linh. Người Hoa cúng tổ tiên và cúng các vong linh vào ngày này.
Vu Lan là lễ của nhà Phật, gắn với tích Mục Kiền Liên cứu mẹ, nói về hiếu đạo. Các chùa làm lễ Vu Lan, cài hoa hồng lên áo; người Hoa theo Phật giáo cũng đi chùa dịp này.
Lớp thứ ba là dân gian: tháng Bảy là tháng "mở cửa", các vong linh không ai thờ cúng được đi lại trên dương thế. Người ta cúng thí, tức bố thí đồ ăn, để các vong được no, không quấy nhiễu. Người buôn bán coi trọng lớp này nhất, vì tin cúng chu đáo thì làm ăn yên ổn.
Ba lớp nghĩa đó không loại trừ nhau. Một gia đình người Hoa ở Chợ Lớn có thể sáng đi chùa lễ Vu Lan, trưa cúng ông bà, chiều bày mâm cô hồn trước tiệm. Hiểu vậy để khỏi hỏi "rốt cuộc là lễ gì": là cả ba.
Lễ cúng thí ở hội quán và tượng Đại Sĩ
Trong tháng Bảy, nhiều hội quán và chùa người Hoa ở Chợ Lớn tổ chức lễ cúng thí lớn, người Triều gọi là Vu Lan thắng hội. Ban trị sự dựng rạp, bày mâm lễ dài, mời thầy tụng kinh, người trong bang góp gạo, góp tiền. Sau lễ, gạo và nhu yếu phẩm được phát cho người nghèo trong vùng.
Có nơi dựng một tượng giấy lớn, mặt dữ, có sừng hoặc lửa trên đầu, gọi là Đại Sĩ, hay Tiêu Diện Đại Sĩ. Theo tín ngưỡng, Đại Sĩ là hoá thân của Bồ Tát Quan Âm, hiện ra hình dữ để cai quản các vong linh trong buổi cúng. Khi lễ xong, tượng được hoá, tức đốt, để tiễn Đại Sĩ và các vong đi.
Lễ cúng thí diễn ra ngày nào, có dựng tượng hay không, có phát gạo không là tuỳ từng hội quán, từng năm, và không nhất thiết đúng ngày rằm. Muốn đến xem hoặc góp phần thì hỏi ban trị sự hội quán trước.
Đến xem lễ thì đứng ngoài khu vực hành lễ, không chạm vào tượng giấy, không chụp cận người đang tụng, và tuyệt đối không đứng gần lúc hoá tượng: lửa giấy bốc cao rất nhanh, tàn bay xa.
Mâm cúng cô hồn trước nhà, trước tiệm
Đặt ngoài cửa, không đặt trong nhà. Mâm cô hồn bày trên bàn hoặc chiếu trước cửa, vỉa hè.
Gạo và muối. Đĩa gạo muối trộn, cúng xong rải ra đường.
Cháo trắng loãng. Nhiều nhà nấu cháo loãng múc vào chén nhỏ đặt quanh mâm.
Bánh kẹo, trái cây. Đồ để sau cúng cho người qua đường, trẻ con.
Nước, nhang, đèn. Ly nước nhỏ, nhang cắm vào trái cây hoặc lon gạo.
Đồ giấy. Quần áo giấy, giấy tiền; hoá sau khi cúng. Đặt chỗ đốt an toàn, xa dây điện, xa xe máy.
Giờ cúng chiều. Nhiều nhà cúng vào buổi chiều hoặc chập tối, không cúng sáng.
Ngày cúng. Không bắt buộc đúng rằm; nhiều tiệm cúng vào một ngày trong tháng Bảy theo lệ nhà mình.
Dọn sạch sau cúng. Tro giấy, vỏ bánh, nhang tàn trên vỉa hè cần quét dọn; để lại là phiền hàng xóm và người đi đường.
Giật cô hồn: nhìn cho thật
Tục giật cô hồn ở Sài Gòn bắt nguồn từ niềm tin rằng đồ cúng xong càng được nhiều người lấy đi thì càng tốt, coi như vong linh đã nhận, làm ăn sẽ hanh thông. Chủ tiệm cúng xong thì tung đồ, hoặc để người qua đường tự lấy. Những năm trước, cảnh giật cô hồn ở khu buôn bán Chợ Lớn có lúc rất hỗn loạn.
Mặt trái là xô đẩy, tranh giành. Có người ngã, trẻ con bị chen, đồ rơi vãi đầy đường, xe cộ ùn lại. Có nhóm chạy từ tiệm này sang tiệm khác chỉ để giật, giật xong còn đem bán lại.
Nhiều tiệm vì vậy đã đổi cách: cúng xong thì phát tận tay, chia túi sẵn cho trẻ con, người nghèo, hoặc gửi cho hội quán, chùa để phát. Ý vẫn giữ: đồ cúng đi tới tay người cần.
Ai đi qua khu buôn bán chiều rằm tháng Bảy nên để ý: giữ trẻ con, tránh đứng giữa đám đang giật, giữ túi. Muốn nhận lộc thì nhận khi người ta phát, đừng lao vào giành.
Kiêng kỵ quen trong tháng Bảy
Ít khai trương. Nhiều người buôn tránh mở tiệm, ra mắt hàng mới trong tháng Bảy.
Ít cưới hỏi. Nhiều gia đình người Hoa dời cưới sang tháng khác.
Tránh mua tài sản lớn. Nhà, xe, ký kết lớn hay được dời qua tháng Tám.
Không phơi đồ ban đêm. Người lớn tuổi dặn cất quần áo trước khi trời tối.
Không nhặt tiền rơi ngoài đường. Nhất là tiền gần chỗ cúng, sợ là tiền cúng cô hồn.
Hạn chế đi đêm. Người già dặn trẻ con về nhà sớm.
Không ngồi trước mâm cúng người khác. Không ăn, không lấy đồ khi chủ chưa cúng xong.
Tôn trọng người tin, nhưng tự quyết việc lớn. Đây là tín ngưỡng dân gian; ai không kiêng thì cũng không chê người kiêng. Việc làm ăn, mua bán lớn vẫn phải dựa trên điều kiện thật và tính toán cẩn thận.
Câu hỏi thường gặp
Rằm tháng Bảy người Hoa gọi là lễ gì?
Người Hoa gọi là lễ Trung Nguyên, ngày rằm giữa trong bộ ba tam nguyên. Ngày này cũng trùng lễ Vu Lan của nhà Phật và mùa cúng cô hồn của dân gian.
Tượng Đại Sĩ trong lễ cúng tháng Bảy là ai?
Đại Sĩ, hay Tiêu Diện Đại Sĩ, được tin là hoá thân của Bồ Tát Quan Âm hiện hình dữ để cai quản các vong linh trong buổi cúng thí. Tượng giấy được dựng ở một số hội quán, chùa và hoá khi lễ xong.
Mâm cúng cô hồn gồm những gì?
Thường có gạo muối, cháo trắng loãng, bánh kẹo, trái cây, nước, nhang đèn và đồ giấy. Mâm đặt ngoài cửa, cúng vào buổi chiều, cúng xong rải gạo muối và chia bánh kẹo.
Có phải cúng cô hồn đúng ngày rằm tháng Bảy không?
Không bắt buộc. Nhiều nhà, nhiều tiệm cúng vào một ngày trong tháng Bảy theo lệ riêng; hội quán cũng tự chọn ngày làm lễ cúng thí.
Giật cô hồn có an toàn không?
Có thể không an toàn vì xô đẩy, tranh giành, trẻ con dễ bị ngã. Nhiều tiệm đã chuyển sang phát tận tay; người đi đường nên giữ trẻ, giữ túi và tránh đứng giữa đám đông đang giật.
Tháng Bảy có nên khai trương không?
Nhiều người buôn người Hoa tránh khai trương tháng Bảy theo tín ngưỡng dân gian. Đây là chuyện niềm tin của mỗi người; quyết định làm ăn vẫn nên dựa trên điều kiện và tính toán thực tế.
