Muốn tìm gia phả một gia đình người Hoa ở Chợ Lớn, bắt đầu từ thứ đang có trong nhà: bài vị trên bàn thờ, bia mộ ông bà, giấy tờ cũ có tên chữ Hán và tên quê huyện. Có được tên Hán và tên huyện gốc là đã đi được nửa đường; phần còn lại là hỏi hội họ tộc, hội đồng hương và người lớn tuổi.
Việc này thường chỉ được nghĩ tới khi ông bà đã mất, người biết chuyện không còn ai. Bài này kể những manh mối thật sự dùng được, những cách đọc chúng cho đúng, và mấy sai lầm khiến manh mối mất hẳn trong một lần dọn nhà.
Những manh mối có sẵn trong nhà
Bài vị trên bàn thờ. Bài vị người Hoa thường ghi họ tên bằng chữ Hán, có khi ghi cả quê huyện, ngày sinh, ngày mất theo âm lịch. Đây là nguồn quý nhất, đừng vứt khi dọn bàn thờ.
Bia mộ. Bia mộ người Hoa hay khắc tên quê ở dòng trên cùng, tên con cháu đứng thờ ở hai bên. Chụp ảnh rõ từng chữ trước khi cải táng.
Giấy tờ tùy thân cũ. Thẻ căn cước, giấy khai sinh đời trước nhiều khi có tên chữ Hán bên cạnh tên quốc ngữ.
Thư từ, thiệp cưới, cáo phó cũ. Cáo phó in bằng chữ Hán thường liệt kê đủ con cháu, dâu rể, rất có ích để dựng cây phả hệ.
Ảnh cũ chụp ở tiệm. Mặt sau ảnh cũ nhiều khi có chữ ghi tên người, năm chụp, tên tiệm ảnh.
Hoành phi, câu đối trong nhà. Tấm biển treo trên bàn thờ có khi ghi đường hiệu của họ, một manh mối về gốc họ.
Sổ gia phả viết tay. Một số nhà còn giữ sổ ghi chép các đời. Thường viết chữ Hán theo lối xưa, phải nhờ người đọc được.
Lời kể của người lớn tuổi. Ghi âm lại, hỏi cụ thể: ông cố sang năm nào, đi từ đâu, ở đâu trước khi về Chợ Lớn. Trí nhớ người già mất rất nhanh.
Đường hiệu là gì và cho biết điều gì?
Đường hiệu là tên gọi của nhà thờ họ, thường gắn với vùng đất mà dòng họ đó nổi danh từ xa xưa. Người họ Trần hay dùng "Dĩnh Xuyên", họ Lâm dùng "Tây Hà", họ Hoàng dùng "Giang Hạ", họ Lý dùng "Lũng Tây". Thấy mấy chữ này trên hoành phi, bài vị, thiệp cưới là biết đang nói về họ nào.
Chỗ hay hiểu lầm: đường hiệu không phải quê gốc của gia đình mình. Nó chỉ vùng phát tích xa xưa của cả họ, có khi cách cả nghìn năm. Một nhà họ Trần ở Chợ Lớn ghi "Dĩnh Xuyên" trên biển thờ nhưng quê ông cố thật sự là một huyện ở Triều Châu hay Quảng Đông. Ai lấy đường hiệu làm quê để đi tìm thì sẽ lạc.
Đường hiệu vẫn có ích theo cách khác. Nó giúp xác định đúng họ khi tên quốc ngữ bị phiên âm lạ, và là chìa khoá để liên lạc với hội họ tộc. Hội họ Trần, họ Lâm ở Chợ Lớn thường dùng chính đường hiệu làm tên hội hoặc treo nó ở trụ sở.
Ngoài đường hiệu, một số dòng họ còn có "tự bối", tức bài thơ mà mỗi chữ dùng làm chữ lót cho một đời. Biết bài thơ đó và chữ lót của ông nội, có thể đoán ông thuộc đời thứ mấy và đi tìm người cùng chi họ.
Trình tự tìm gốc gia đình người Hoa
Đi từ gần ra xa, từ chắc tới chưa chắc. Mỗi bước ghi lại nguồn của thông tin để sau này biết cái nào đáng tin.
- Gom mọi giấy tờ, ảnh, bài vị. Chụp ảnh rõ, đặt tên tệp theo người và loại giấy. Bản gốc cất nơi khô ráo.
- Hỏi người lớn tuổi. Ghi âm từng buổi. Hỏi tên, tên gọi ở nhà, quê, nghề, năm sang, nơi ở đầu tiên.
- Nhờ người đọc chữ Hán. Chép lại chính xác từng chữ trên bài vị, bia mộ. Một chữ đọc sai là tên huyện sai.
- Xác định bang và quê huyện. Tên huyện cho biết nhà mình thuộc nhóm Quảng, Tiều, Phúc Kiến, Hẹ hay Hải Nam, từ đó biết nên hỏi hội nào.
- Liên lạc hội họ tộc, hội đồng hương. Nhiều hội còn giữ danh sách thành viên đời trước, sổ ghi công đức, có người biết các chi họ ở Chợ Lớn.
- Đối chiếu với người cùng chi. Gặp nhà cùng họ cùng quê, so chữ lót, so tên ông bà để xem có cùng gốc không.
- Dựng cây phả hệ. Ghi đủ tên chữ Hán, tên quốc ngữ, ngày tháng, nguồn. Chia sẻ cho các nhánh khác trong nhà góp thêm.
- Cân nhắc chuyến về quê. Chỉ nên đi khi đã có tên làng, tên huyện chắc chắn và có người liên lạc bên đó.
Những sai lầm làm mất manh mối
Sai lầm phổ biến nhất xảy ra khi dọn bàn thờ hoặc chuyển nhà. Bài vị cũ, hoành phi, sổ sách được đem đi hoá hoặc gửi chùa mà không ai chụp lại. Vài năm sau người trong nhà muốn tìm gốc thì không còn gì. Trước khi bỏ bất cứ thứ gì có chữ Hán, hãy chụp ảnh rõ cả hai mặt.
Sai lầm thứ hai là cải táng, hoả táng mộ ông bà mà không ghi lại bia. Nhiều nghĩa trang cũ ở thành phố đã giải toả, gia đình phải bốc mộ gấp, tấm bia đá bị bỏ lại. Tấm bia đó có khi là chỗ duy nhất ghi tên làng bên kia.
Sai lầm thứ ba là tin vào dịch vụ "tìm gốc trọn gói" hứa chắc kết quả. Không ai hứa chắc được khi manh mối còn mơ hồ. Có nơi thu tiền rồi đưa ra một bản gia phả đẹp đẽ mà không có nguồn. Nếu cần thuê người, hãy chọn người chịu ghi rõ nguồn của từng thông tin.
Sai lầm thứ tư là để chuyện gia phả thành chuyện tranh chấp. Một cuốn sổ cũ có khi ghi chuyện đất đai, nhà cửa. Nếu việc tìm gốc dính tới thừa kế, tài sản, hãy hỏi luật sư trước khi đem giấy tờ cũ ra làm bằng chứng, vì giá trị pháp lý của chúng cần được người có chuyên môn xem xét.
Mẹo đọc bài vị và bia mộ người Hoa
Đọc từ trên xuống, phải sang trái. Chữ Hán trên bài vị, bia mộ viết dọc. Cột giữa thường là tên người được thờ.
Dòng đầu thường là thời gian hoặc quê. Nhiều bia khắc niên hiệu hoặc năm theo can chi, kèm tên huyện quê.
Chú ý chữ "hiển khảo", "hiển tỷ". Nghĩa là cha đã mất, mẹ đã mất, theo lời con cháu đứng thờ.
Tên con cháu ở hai bên. Dòng nhỏ hai bên ghi người lập bia, giúp xác định các chi.
Năm can chi lặp lại 60 năm một lần. Một năm Giáp Tý có thể là nhiều năm khác nhau. So với tuổi con cháu để đoán đúng.
Phiên âm theo giọng bang. Tên huyện đọc theo tiếng Quảng, tiếng Tiều có khi rất khác âm Hán Việt. Tra bằng chữ Hán, đừng tra bằng cách đọc.
Ảnh chụp nghiêng có ánh sáng xiên. Bia mòn, chụp lúc nắng xiên làm chữ khắc nổi rõ hơn chụp nắng gắt.
Không cạo, không tô mực lên bia cổ. Làm vậy hỏng bia. Muốn rập chữ thì nhờ người biết cách.
Câu hỏi thường gặp
Đường hiệu có phải là quê gốc của gia đình người Hoa không?
Không. Đường hiệu chỉ vùng phát tích xa xưa của cả dòng họ, còn quê gốc gia đình thường là một huyện cụ thể ghi trên bài vị, bia mộ. Nhầm hai thứ này là nguyên nhân phổ biến khiến việc tìm gốc đi sai hướng.
Không biết chữ Hán thì tìm gia phả thế nào?
Chụp ảnh rõ mọi giấy tờ, bài vị, bia mộ rồi nhờ người đọc được chữ Hán, như người lớn tuổi trong cộng đồng hay người ở hội quán. Ghi lại nguyên văn chữ Hán, không chỉ ghi cách đọc.
Chữ lót theo đời của người Hoa là gì?
Một số dòng họ có bài thơ quy định chữ lót cho từng đời, mỗi đời dùng một chữ. Biết bài thơ và chữ lót của ông bà có thể suy ra mình thuộc đời thứ mấy trong chi họ.
Hội họ tộc có giúp tìm gia phả không?
Nhiều hội sẵn lòng giúp nếu bạn có tên chữ Hán và quê huyện tương đối rõ. Họ có thể giới thiệu người cùng chi hoặc cho xem sổ sách cũ còn lưu.
Có nên về quê bên kia để tìm họ hàng không?
Chỉ nên đi khi đã có tên làng, tên huyện chắc chắn và có người liên lạc trước. Đi khi manh mối còn mơ hồ thường tốn kém mà không có kết quả.
Sổ gia phả cũ có dùng làm bằng chứng thừa kế được không?
Giá trị pháp lý của giấy tờ cũ cần được xem xét trong từng trường hợp. Nếu có tranh chấp tài sản, hãy hỏi luật sư trước khi dùng các giấy tờ này.
