Đi viếng đám tang người Hoa ở Chợ Lớn, người ngoài chỉ cần nhớ mấy điều: mặc đồ tối màu hoặc trắng, tuyệt đối không mặc đỏ; phúng điếu bằng phong bì trắng; thắp nhang, cúi lạy theo hướng dẫn của người trong nhà; khi ra về không nói "tạm biệt", "hẹn gặp lại". Phần nghi lễ là việc của gia đình, ban trị sự hội quán và người hành lễ, khách không cần hiểu hết.
Người Sài Gòn sống gần Chợ Lớn sớm muộn cũng có lúc đi đám một bạn hàng, một đồng nghiệp, một người hàng xóm gốc Hoa. Lần đầu ai cũng lúng túng: phong bì bao nhiêu, đứng chỗ nào, có phải lạy không, cái bao đỏ gia đình đưa lúc ra về là gì. Bài này đi từ lúc nhận tin tới lúc về nhà, kèm những tình huống thật hay gặp.
Một lưu ý trước: nếp tang mỗi bang, mỗi nhà, mỗi tôn giáo một khác. Nhà theo đạo Phật làm khác nhà theo Công giáo, nhà Quảng làm khác nhà Tiều. Những điều dưới đây là phần chung, gặp chỗ khác thì làm theo gia đình.
Một đám tang người Hoa ở Chợ Lớn diễn ra thế nào?
Ngày xưa đám tang người Hoa ở Chợ Lớn quàn tại nhà, dựng rạp kín hẻm, kéo dài nhiều ngày với nhạc lễ, đội kèn, có khi cả đoàn múa lân của hội. Nay phần lớn gia đình chọn nhà tang lễ hoặc nhà quàn, thời gian ngắn lại, thường vài ngày. Nhà phố ống chật, hẻm đông, ít nhà còn đủ chỗ quàn tại gia như trước.
Thời gian quàn, người viếng tới thắp nhang, phúng điếu. Con cháu mặc đồ tang, đứng hoặc quỳ hai bên linh cữu đáp lễ. Nhiều nhà mời nhà sư, người hành lễ theo nghi thức Phật giáo hoặc Đạo giáo tụng kinh vào những giờ nhất định. Nhà Công giáo, như nhiều gia đình người Hoa quen với nhà thờ Cha Tam, thì có linh mục và cộng đoàn đọc kinh.
Đến ngày đưa tang, gia đình làm lễ di quan, đưa linh cữu đi hoả táng hoặc an táng. Hoả táng ngày càng phổ biến vì đất nghĩa trang trong thành phố không còn, tro cốt thường gửi ở chùa, ở tháp cốt hoặc đưa về thờ tại nhà. Sau đó là các lễ cúng theo tuần, tới bốn mươi chín ngày, trăm ngày, giỗ đầu.
Người viếng chỉ dự một phần rất nhỏ của chuỗi nghi lễ ấy. Bạn bè, bạn hàng thường tới một lần trong thời gian quàn. Người thân hơn mới đi đưa tang. Hiểu được điều này sẽ bớt áp lực phải làm "đúng hết".
Ăn mặc khi đi viếng
Màu an toàn là trắng, đen, xám, xanh đậm. Áo sơ mi trắng quần tối màu là lựa chọn không bao giờ sai.
Tuyệt đối tránh đỏ. Đỏ là màu hỷ trong văn hoá Hoa. Mặc đỏ tới đám tang bị xem là rất thất lễ, kể cả cà vạt, khăn choàng hay giày đỏ.
Tránh màu sặc sỡ, hoa văn rực. Vàng chói, hồng, cam cũng nên tránh. Áo có chữ, hình in to cũng không hợp.
Không mặc đồ quá ngắn, hở vai. Nhà tang lễ, chùa đều cần trang phục kín đáo.
Bỏ trang sức đỏ, vàng chói. Tháo bớt vòng vàng to, đồ trang sức bắt mắt. Đồng hồ, nhẫn cưới thì không sao.
Không đội nón, đeo kính râm trong khu linh cữu. Bỏ ra khi bước vào, đặt lại khi đi ra.
Không đeo khăn tang. Khăn tang, áo tang là của con cháu, người thân trong họ. Khách không tự đeo, trừ khi gia đình đưa.
Giày dép gọn gàng. Dép lê, dép tổ ong nên đổi sang giày. Nhiều chỗ không yêu cầu cởi giày, cứ nhìn người trong nhà mà làm.
Phúng điếu: phong bì, vòng hoa, nhang đèn
Phong bì trắng. Tiền phúng điếu bỏ phong bì màu trắng hoặc nhạt. Không dùng bao lì xì đỏ.
Ghi tên người phúng. Ghi tên mình hoặc tên công ty, tên sạp ở mặt ngoài để gia đình biết mà ghi sổ, đáp lễ sau này.
Số tiền tùy tình thân. Không có mức chuẩn. Người cùng chợ thường hỏi nhau để góp tương đương, tránh lệch quá nhiều.
Một số nhà kiêng số chẵn. Có gia đình người Hoa tránh số tiền chẵn trong đám tang, vì chẵn gắn với việc vui. Không chắc thì hỏi người trong cộng đồng.
Vòng hoa đặt qua dịch vụ. Vòng hoa thường đặt tại nhà tang lễ hoặc tiệm hoa gần đó, ghi băng tên người gửi. Màu chủ đạo trắng, vàng.
Không mang hoa đỏ. Hồng đỏ, cẩm chướng đỏ dù đẹp cũng không hợp.
Đặt phong bì đúng chỗ. Thường có bàn ghi sổ hoặc thùng phúng điếu. Đừng nhét vào tay con cháu đang quỳ đáp lễ.
Công ty, hội nhóm nên góp chung. Đồng nghiệp, bạn hàng cùng dãy sạp góp chung một vòng hoa, một phong bì sẽ gọn và đỡ phiền gia đình.
Trình tự một lần đi viếng
Phần này áp dụng cho khách viếng thông thường trong thời gian quàn. Gặp nghi thức khác, cứ đứng yên chờ người nhà hướng dẫn.
- Chọn giờ. Tránh giờ người hành lễ đang tụng kinh, giờ nhập quan, di quan. Hỏi trước người nhà hoặc xem cáo phó.
- Gửi phong bì, ký sổ. Ghé bàn tiếp khách, gửi phong bì, ký tên vào sổ tang nếu có.
- Nhận nhang. Người nhà hoặc người phục vụ sẽ đưa nhang đã đốt. Số cây theo nếp nhà đó, cứ nhận bao nhiêu thắp bấy nhiêu.
- Đứng trước linh cữu, cúi lạy. Cầm nhang bằng hai tay, cúi đầu ba lần. Một số nhà mời khách lạy, nếu không quen thì cúi thật sâu là đủ.
- Cắm nhang vào lư. Cắm ngay ngắn, không thổi tắt bằng miệng.
- Đáp lễ con cháu. Con cháu cúi đáp lại thì khách cúi đầu đáp. Có thể nói vài lời chia buồn ngắn với người đại diện gia đình.
- Ngồi lại một chút nếu được mời. Gia đình thường mời nước, bánh. Ngồi ít phút rồi về, không ở lâu nếu không thân.
- Ra về. Không chào "tạm biệt", "hẹn gặp lại". Gật đầu, ra về lặng lẽ là đúng.
Những dịp trong tang lễ và việc của người ngoài
Chuỗi nghi lễ kéo dài nhiều tuần. Bảng dưới giúp biết lúc nào khách nên có mặt, lúc nào chỉ người nhà dự.
| Dịp | Gia đình làm gì | Người ngoài nên làm gì |
|---|---|---|
| Thời gian quàn | Đón khách viếng, tụng kinh, đáp lễ | Tới viếng một lần, phúng điếu, ở lại ngắn |
| Lễ nhập quan | Đưa thi hài vào quan tài, nghi lễ riêng | Thường chỉ người nhà; khách tránh tới đúng giờ này |
| Lễ di quan, đưa tang | Đưa linh cữu đi hoả táng hoặc an táng | Người thân, bạn bè thân đi theo; bạn hàng xa có thể chỉ đứng tiễn |
| Cúng tuần, bốn mươi chín ngày | Cúng tại nhà, chùa hoặc nơi gửi tro cốt | Không cần tới, trừ khi được mời |
| Trăm ngày, giỗ đầu | Lễ lớn hơn, có thể mời bà con, bạn bè | Tới nếu được mời, mang nhang, trái cây là đủ |
| Thanh minh những năm sau | Con cháu tảo mộ hoặc viếng nơi gửi tro cốt | Việc riêng của gia đình |
Không chắc mình có nên tới một dịp nào đó, hỏi thẳng người quen trong nhà. Người Hoa ở Chợ Lớn quen nói rõ ai nên dự dịp nào, hỏi không bị cho là vô duyên.
Hội tương tế và hội quán lo phần nào?
Với gia đình là thành viên một hội đồng hương hay hội họ tộc, hội thường có mặt rất sớm. Ban chấp hành cử người tới thăm, gửi vòng hoa đứng tên hội, có hội cử người phụ tiếp khách, ghi sổ, lo xe đưa tang. Việc này nhắc lại lý do hội tương tế ra đời từ thời người Hoa mới tới Chợ Lớn: lo cho nhau lúc khó nhất.
Với gia đình neo người hoặc khó khăn, nhiều hội có quỹ hỗ trợ một phần chi phí hậu sự. Mức và điều kiện tùy hội, gia đình cần hỏi ban chấp hành. Đây là chỗ thấy rõ giá trị của việc đóng hội phí đều đặn suốt bao năm.
Hội quán và chùa trong khu Chợ Lớn cũng là nơi nhiều gia đình gửi tro cốt, đặt bài vị thờ lâu dài. Mỗi nơi có quy định, chi phí và nghi thức riêng, cần liên hệ trực tiếp văn phòng nơi đó. Không nên nghe "ai đó nói" rồi mang tro cốt tới gửi.
Người ngoài đi viếng sẽ gặp những người của hội đứng tiếp khách. Họ thường là người lớn tuổi, hiểu nếp, rất sẵn lòng chỉ dẫn. Không biết làm gì tiếp, hỏi họ là nhanh nhất.
Những điều kiêng mà người ngoài hay phạm
Mặc đồ đỏ hoặc mang đồ đỏ. Lỗi nặng nhất. Kể cả túi xách, ô dù đỏ cũng nên để ngoài xe.
Nói "tạm biệt", "hẹn gặp lại". Câu chào này hàm ý sẽ còn gặp lại trong hoàn cảnh tang tóc. Ra về lặng lẽ là đúng.
Cười nói to, gọi điện thoại oang oang. Tắt chuông điện thoại, ra ngoài nếu cần nghe máy.
Chụp ảnh linh cữu, người nhà đang khóc. Không chụp, không quay, không đăng lên mạng xã hội khi chưa được gia đình đồng ý.
Hỏi chuyện tài sản, thừa kế. Dù thân tới đâu, không hỏi chuyện nhà cửa, cửa tiệm sẽ ra sao trong thời gian tang.
Từ chối món gia đình đưa lúc ra về. Nhiều nhà đưa khách một bao đỏ nhỏ, có khi kèm viên kẹo, đồng xu hoặc sợi chỉ đỏ, để khách "giải xui". Nhận bằng hai tay, cảm ơn, không mở ra xem tại chỗ.
Mang bao đỏ đó về nhà ngay. Theo nếp nhiều nhà, viên kẹo ăn ngay hoặc trên đường về, bao đỏ không mang vào nhà mình. Đây là tục lệ, làm theo hay không là tùy mỗi người.
Đến thăm nhà có tang trong dịp Tết. Nhà có tang thường không đi chúc Tết, không nhận chúc Tết năm đó. Thay lời chúc bằng lời hỏi thăm sức khoẻ.
Ba tình huống thật hay gặp
Tình huống thứ nhất: một bạn hàng ở chợ Bình Tây báo tin mẹ mất, cả dãy sạp muốn đi viếng. Cách gọn nhất là cử một người gom tiền, mua chung một vòng hoa ghi tên dãy sạp, cả nhóm hẹn giờ đi một lượt sau khi chợ vãn. Đi lẻ tẻ mười mấy lượt khiến gia đình phải đứng đáp lễ cả buổi.
Tình huống thứ hai: đồng nghiệp người Hoa có cha mất, công ty muốn gửi hoa. Nên hỏi trước đồng nghiệp hoặc người thân của họ xem gia đình theo đạo nào, có nhận vòng hoa không. Có gia đình xin không nhận vòng hoa, chuyển thành tiền góp cho quỹ từ thiện; cáo phó thường ghi rõ điều này, đọc kỹ trước khi đặt.
Tình huống thứ ba: khách được gia đình mời ở lại ăn bữa cơm sau lễ đưa tang. Đây là lời mời thật, từ chối khéo cũng được nhưng ở lại là trọn tình. Trong bữa không chúc tụng, không cụng ly kiểu tiệc vui, ăn uống chừng mực, cảm ơn gia đình khi về.
Điểm chung của cả ba: hỏi trước, đi gọn, ở lại ngắn. Gia đình có tang đang rất mệt, khách tế nhị là khách được nhớ lâu.
Chuyện mộ phần, tro cốt và gia phả về sau
Đám tang là lúc gia đình cần quyết định nhiều chuyện lâu dài: chôn hay hoả táng, gửi tro cốt ở đâu, bia khắc chữ gì. Chữ khắc trên bia, trên bài vị hôm nay sẽ là manh mối cho con cháu đời sau. Nên ghi đủ tên chữ Hán, quê huyện, ngày tháng, như cách các cụ xưa vẫn làm; bài tìm gia phả từ bài vị, bia mộ giải thích vì sao những dòng chữ ấy quý tới vậy.
Một chuyện hay rối là tên người mất trên các giấy tờ không khớp nhau: tên trên giấy chứng tử một kiểu, trên sổ nhà một kiểu, trên cáo phó tiếng Hoa một kiểu. Hiện tượng một người có ba bốn tên rất thường gặp ở người Hoa lớn tuổi, nhưng tới lúc làm thừa kế mới thấy hết rắc rối.
Gia đình nên giữ một bộ hồ sơ: giấy chứng tử, các giấy tờ tùy thân cũ, ảnh bia mộ hoặc nơi gửi tro cốt, danh sách người phúng điếu để đáp lễ. Bộ hồ sơ này đỡ cho cả việc thủ tục lẫn việc thờ cúng sau này.
Việc cải táng mộ cũ, dời tro cốt về chỗ mới cũng nên làm có ghi chép, chụp ảnh. Đã có không ít nhà mất dấu mộ ông bà chỉ vì một lần dời mà không ai ghi lại.
Khi nào cần hỏi người có chuyên môn hoặc cơ quan có thẩm quyền?
Thủ tục khai tử. Gia đình làm tại UBND phường, xã nơi người mất cư trú hoặc nơi mất. Sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, nên tra đúng địa chỉ trên cổng thông tin chính thức hoặc hỏi tổ dân phố.
Hoả táng, an táng, cải táng. Làm qua đơn vị dịch vụ tang lễ có giấy phép, hỏi rõ chi phí trọn gói và các khoản phát sinh bằng văn bản.
Nghi lễ theo bang, theo đạo. Hỏi ban trị sự hội quán, nhà sư, người hành lễ quen của gia đình hoặc linh mục nếu là nhà Công giáo.
Gửi tro cốt, đặt bài vị lâu dài. Liên hệ trực tiếp văn phòng chùa, hội quán, hỏi quy định và chi phí, xin giấy biên nhận.
Thừa kế, nhà cửa, cửa tiệm. Hỏi luật sư hoặc văn phòng công chứng. Đừng ký giấy tờ phân chia trong lúc tang gia còn rối.
Giấy tờ lệch tên người mất. Hỏi cơ quan hộ tịch về thủ tục xác nhận, và luật sư nếu liên quan tài sản.
Người thân suy sụp kéo dài. Buồn sau mất mát là bình thường, nhưng mất ngủ, bỏ ăn nhiều tuần thì nên gặp bác sĩ hoặc chuyên viên tâm lý.
Lời mời "lo trọn gói" quá rẻ hoặc giục ký gấp. Dừng lại, hỏi thêm vài nơi. Chiêu giục quyết nhanh lúc gia đình đang rối không hiếm trong dịch vụ tang lễ.
Câu hỏi thường gặp
Đi đám tang người Hoa có cần lạy không?
Không bắt buộc. Khách có thể cầm nhang cúi đầu ba lần trước linh cữu; nếu gia đình mời lạy mà mình không quen thì cúi thật sâu là đủ lễ.
Phúng điếu người Hoa bỏ phong bì màu gì?
Dùng phong bì trắng hoặc màu nhạt, ghi tên người phúng bên ngoài. Không dùng bao lì xì đỏ vì đỏ là màu dành cho việc vui.
Bao đỏ nhỏ gia đình đưa lúc ra về để làm gì?
Đó là món "giải xui" theo tục của nhiều gia đình người Hoa, có khi kèm viên kẹo hoặc đồng xu. Khách nhận bằng hai tay, cảm ơn; theo nếp nhiều nhà, kẹo ăn trên đường về và không mang bao đỏ vào nhà.
Người không phải người Hoa có nên đi đưa tang không?
Bạn bè thân thiết có thể đi; bạn hàng, đồng nghiệp xa thường chỉ cần viếng một lần trong thời gian quàn. Không chắc thì hỏi người nhà.
Gia đình có tang có đi chúc Tết không?
Theo nếp nhiều nhà, năm có tang không đi chúc Tết và không nhận chúc Tết. Bạn bè thay lời chúc bằng lời hỏi thăm là phải phép.
Hội đồng hương có hỗ trợ chi phí tang lễ không?
Nhiều hội có quỹ hỗ trợ thành viên khó khăn, mức và điều kiện tùy từng hội. Gia đình nên hỏi trực tiếp ban chấp hành hội.
