Hội tương tế và hội đồng hương người Hoa ở Chợ Lớn là nơi người cùng quê, cùng họ góp tiền góp công để lo cho nhau: phúng điếu khi có tang, mừng khi có hỉ, trao học bổng cho con em, thăm người già neo đơn, phát gạo cho người khó khăn. Thành viên đóng hội phí, việc lớn thì góp thêm tùy lòng.
Người ngoài nhìn vào thường chỉ thấy tấm bảng tên và vài buổi tiệc cuối năm. Bên trong là một mạng lưới tương trợ rất thực tế, từng giúp bao thế hệ người Hoa mới tới Chợ Lớn đứng được chân, và bây giờ vẫn chạy, dù thành viên đã già đi nhiều.
Hội tương tế ra đời để làm gì?
Người Hoa sang Nam Bộ phần lớn đi một mình hoặc theo nhóm nhỏ, không có họ hàng bên cạnh. Ốm đau, mất việc, qua đời nơi xứ lạ là chuyện thường. Hội tương tế ra đời từ nhu cầu rất cụ thể đó: có người lo hậu sự, có người cho vay lúc kẹt, có chỗ ở tạm cho người mới tới, có người dẫn đi tìm việc.
Theo thời gian, hội chia ra nhiều kiểu. Có hội theo quê, gọi là hội đồng hương, gom người cùng một huyện, một phủ bên kia. Có hội theo họ, thờ chung tổ họ, gom người cùng họ dù khác bang. Có hội theo nghề, như hội của người làm thuốc, làm bánh, làm vàng. Ranh giới giữa các kiểu không rạch ròi, một người có thể ở nhiều hội.
Nhiều hội gắn chặt với một hội quán: hội quán là nơi thờ, nơi họp, còn hội là phần con người, phần tiền bạc, phần việc thiện. Ở Chợ Lớn, nhiều trường học, bệnh viện, nghĩa trang thời trước được dựng lên từ tiền đóng góp của các bang hội. Phần lớn những cơ sở ấy nay do nhà nước quản lý, nhưng dấu vết lịch sử vẫn còn trong ký ức người lớn tuổi.
Hôm nay các hội vẫn hoạt động theo quy định về hội của nhà nước, có ban chấp hành, có sổ sách, có kế hoạch năm. Việc chính đã đổi: ít còn chuyện lo cho người mới tới, nhiều hơn là chuyện giữ mối dây giữa các gia đình, khuyến học và làm từ thiện.
Một năm hoạt động của hội đồng hương trông ra sao?
Họp mặt đầu xuân. Dịp đông nhất trong năm, thành viên và gia đình gặp nhau, chúc Tết, lì xì người già và trẻ nhỏ, báo cáo thu chi năm cũ.
Lễ cúng tổ, cúng vị thần của hội. Hội gắn với hội quán thì tham gia lễ vía; hội họ tộc thì có ngày giỗ tổ họ.
Trao học bổng. Thường vào dịp khai giảng hoặc cuối năm, cho con em thành viên học giỏi hoặc nhà khó khăn. Có hội trao cả cho học sinh ngoài hội.
Thăm hỏi người già, người bệnh. Ban chấp hành đi thăm thành viên cao tuổi, nằm viện, mang theo quà và tiền hỗ trợ từ quỹ chung.
Phúng điếu khi có tang. Hội gửi vòng hoa, cử người tới viếng, có hội hỗ trợ thêm tiền lo hậu sự cho gia đình khó khăn.
Phát quà từ thiện. Gạo, mì, dầu ăn cho người nghèo trong khu phố, không phân biệt người Hoa hay người Việt, thường vào dịp Tết, Trung Thu.
Sinh hoạt văn nghệ, thể thao. Đội lân, nhóm hát, nhóm dưỡng sinh, cờ tướng. Đây là chỗ giữ chân người trẻ hiệu quả nhất.
Tiệc tất niên. Kết thúc năm, cảm ơn người đóng góp, công khai danh sách mạnh thường quân.
Công khai thu chi. Hội làm ăn đàng hoàng có bảng thu chi dán ở trụ sở hoặc đọc trong buổi họp. Thiếu phần này là dấu hiệu nên dè dặt.
Ai vào được, đóng góp thế nào?
Người cùng quê, cùng họ. Đây là điều kiện truyền thống. Nhiều hội nay mở rộng cho cả con cháu, dâu rể, kể cả người không cùng bang.
Cần người giới thiệu. Thường phải có một thành viên cũ giới thiệu. Đây là nếp chữ tín của Chợ Lớn, không phải làm khó.
Đóng hội phí định kỳ. Mức phí do hội tự quy định, thường nhẹ. Hỏi rõ thu theo năm hay theo tháng, ai thu, có biên nhận không.
Đóng góp thêm tùy tâm. Việc lớn như sửa trụ sở, quỹ học bổng sẽ có lời kêu gọi riêng. Không ai bắt buộc, nhưng tên người đóng góp thường được công khai.
Góp công quan trọng không kém góp tiền. Người trẻ biết dùng máy tính, biết chụp ảnh, biết tổ chức được quý hơn bạn nghĩ, vì ban chấp hành nhiều nơi đã lớn tuổi.
Có trách nhiệm đi đám. Thành viên được trông đợi có mặt ở đám tang, đám cưới của nhau. Đây là phần "tương tế" thật nhất.
Không phải chỗ để kiếm mối làm ăn. Quen nhau trong hội rồi làm ăn với nhau là chuyện tự nhiên, nhưng vào hội chỉ để chào hàng thì bị nhìn khác ngay.
Rút ra không cần lý do. Không muốn tham gia nữa thì báo với ban chấp hành, không ai giữ.
Hội tương tế khác hụi ở chỗ nào?
Người ngoài hay nhầm hai chữ "hội" và "hụi" vì nghe giống nhau, và vì ở Chợ Lớn cả hai đều có. Hụi là hình thức góp tiền xoay vòng giữa một nhóm người, ai cần tiền trước thì bỏ lãi để hốt trước. Hội tương tế là tổ chức có quỹ chung, chi cho việc chung, không hứa trả lại tiền cho người đóng.
Chỗ nguy hiểm là có người lợi dụng danh nghĩa hội đồng hương để mở hụi, hoặc mời gọi "góp vốn làm ăn chung" với lời hứa lãi cao. Gặp lời mời kiểu đó, cần tách bạch: hội phí là tiền cho đi, không có lãi; còn đã nói tới lãi suất, chia lời thì đó là chuyện tài chính riêng giữa các cá nhân, phải tự cân nhắc rủi ro như mọi khoản đầu tư khác.
Hụi không phải chuyện xấu tự thân, nhiều nhà buôn ở Chợ Lớn từng nhờ hụi mà có vốn. Nhưng hụi vỡ thì người góp gần như chỉ còn cách đòi qua pháp luật, mất nhiều năm. Trước khi tham gia bất kỳ dây hụi nào, nên hỏi luật sư hoặc người có chuyên môn về rủi ro, và không bao giờ góp số tiền mà mất đi sẽ làm khốn đốn cả nhà.
Một hội tương tế đàng hoàng không bao giờ thu tiền kèm lời hứa sinh lời. Thấy hai chuyện đó đi chung, nên dừng lại hỏi kỹ.
Muốn tìm và tham gia một hội đồng hương
Với người gốc Hoa muốn nối lại với cộng đồng quê mình, hoặc dâu rể muốn đi cùng gia đình, có thể làm theo trình tự sau.
- Hỏi người lớn trong nhà. Ông bà, cha mẹ thường biết nhà mình từng ở hội nào, quen ai trong ban chấp hành.
- Xác định quê gốc. Tên huyện, tên phủ bên kia càng rõ càng dễ tìm đúng hội. Bài vị, sổ gia phả nhiều khi ghi sẵn.
- Ghé hội quán của bang mình. Văn phòng hội quán thường biết các hội đồng hương liên quan và người liên lạc.
- Dự một buổi sinh hoạt mở. Họp mặt đầu xuân, lễ vía là dịp dễ tới nhất. Đi cùng người thân đã là thành viên.
- Hỏi kỹ quyền lợi, nghĩa vụ. Hội phí, các khoản đóng góp, trách nhiệm đi đám, quỹ hỗ trợ khi có chuyện.
- Làm thủ tục theo hướng dẫn của hội. Thường là điền phiếu, có người giới thiệu, đóng hội phí lần đầu và nhận biên nhận.
Câu hỏi thường gặp
Hội tương tế người Hoa có còn hoạt động không?
Còn. Nhiều hội đồng hương, hội họ tộc ở Chợ Lớn vẫn họp mặt hằng năm, trao học bổng và làm từ thiện, dù số thành viên trẻ ít hơn trước.
Người Việt lấy vợ, lấy chồng người Hoa có vào hội được không?
Nhiều hội nhận dâu, rể của thành viên. Quy định khác nhau giữa các hội, nên hỏi ban chấp hành hoặc nhờ người thân là thành viên giới thiệu.
Hội phí hội đồng hương có cao không?
Hội phí thường do hội tự định, ở mức tượng trưng để duy trì sinh hoạt. Các khoản đóng góp lớn hơn đều là tự nguyện.
Hội họ tộc khác hội đồng hương thế nào?
Hội họ tộc gom người cùng một họ, thờ chung tổ họ, có thể khác quê, khác bang. Hội đồng hương gom người cùng quê, có thể khác họ.
Làm sao biết một hội làm ăn minh bạch?
Hội đàng hoàng có ban chấp hành rõ ràng, có biên nhận khi thu tiền và công khai thu chi trong buổi họp. Hội nào thu tiền kèm lời hứa lãi thì nên dè dặt và hỏi người có chuyên môn.
Người ngoài có nhận được học bổng hay quà từ thiện của hội không?
Nhiều hội phát quà và học bổng cho cả người trong khu phố, không phân biệt dân tộc. Thông tin thường được thông báo qua tổ dân phố, trường học hoặc dán ở hội quán.
