Ở Chợ Lớn hôm nay, tiếng Quảng Đông vẫn là thứ tiếng chung khi người các bang nói chuyện buôn bán, tiếng Triều Châu còn mạnh trong các gia đình người Tiều, còn tiếng Phúc Kiến, tiếng Hẹ, tiếng Hải Nam lui dần vào trong nhà. Người trẻ nói tiếng Việt là chính và học tiếng Phổ thông để đi làm.
Đứng ở một sạp hàng khô trong chợ Bình Tây mười phút là nghe đủ: bà chủ nói tiếng Quảng với mối sỉ, quay sang nói tiếng Việt với khách lẻ, rồi gọi đứa cháu bằng một thứ tiếng thứ ba. Bài này kể ai còn nói thứ tiếng nào, nghe ở đâu, và những chữ gốc Hoa đã trôi vào tiếng Sài Gòn từ lúc nào không hay.
Vì sao tiếng Quảng lại thành tiếng chung của Chợ Lớn?
Người Quảng Đông đông, lại nắm nhiều mối buôn lớn từ sớm, nên tiếng Quảng thành tiếng mà người các bang khác buộc phải học để làm ăn. Một ông chủ người Tiều muốn bán gạo cho mối Quảng thì phải nói được tiếng Quảng; một bà người Phúc Kiến đi chợ cũng quen dần mà nói. Qua mấy thế hệ, tiếng Quảng thành thứ tiếng "đi ra ngoài", còn tiếng quê để dành nói trong nhà.
Báo chí, ca nhạc, phim ảnh tiếng Quảng từ Hồng Kông một thời phủ rộng cũng góp phần. Nhiều người lớn tuổi ở Chợ Lớn học tiếng Quảng chuẩn hơn nhờ xem phim bộ và nghe nhạc từ băng đĩa. Có cụ tự nhận tiếng Tiều là tiếng mẹ đẻ nhưng tiếng Quảng mới là tiếng mình nói nhiều nhất cả đời.
Tiếng Quảng ở Chợ Lớn cũng không hoàn toàn giống tiếng Quảng ở Quảng Châu hay Hồng Kông. Nó lẫn nhiều từ Việt, đổi giọng chút ít, có những từ người bên kia nghe không hiểu. Người Chợ Lớn đi Hồng Kông hay kể chuyện nói một câu quen miệng mà người bản xứ ngẩn ra, vì trong câu có một chữ tiếng Việt.
Vị trí của tiếng Quảng đang đổi. Người trẻ học tiếng Phổ thông ở trường, đi làm cho công ty Đài Loan, Trung Quốc, Singapore, nên tiếng Phổ thông có ích hơn cho nghề nghiệp. Tiếng Quảng còn sống mạnh ở chợ và trong các gia đình, nhưng nhiều nhà đã nghe ông bà than cháu không nói được nữa.
Nghe các thứ tiếng Hoa ở đâu trong Chợ Lớn?
Trong chợ Bình Tây lúc sáng sớm. Giờ mối sỉ tới lấy hàng là giờ tiếng Quảng, tiếng Tiều vang nhiều nhất. Khoảng gần trưa, khách lẻ đông thì tiếng Việt lấn dần.
Ở các tiệm thuốc Bắc trên đường Hải Thượng Lãn Ông. Nhiều tiệm lâu đời, chủ tiệm và người làm nói tiếng Quảng hoặc tiếng Tiều khi gọi nhau lấy vị thuốc.
Trong sân hội quán ngày rằm. Các bà cụ đi lễ trò chuyện với nhau bằng tiếng quê, mỗi hội quán nghiêng về một thứ tiếng của bang mình.
Ở quán trà, quán điểm tâm sáng. Bàn các cụ ông ngồi đọc báo, bàn chuyện giá vàng, chuyện con cháu thường nói tiếng Quảng.
Ở tiệm đồ cúng, tiệm vàng mã. Chủ tiệm và khách quen hay trao đổi bằng tiếng Hoa vì nhiều món hàng chỉ có tên gọi tiếng Hoa.
Ở sân tập múa lân, võ đường. Hiệu lệnh, tên các động tác nhiều nơi vẫn giữ tiếng Quảng, kể cả khi học trò là người Việt.
Trong các buổi tuồng ở hội quán. Tuồng Quảng và tuồng Tiều hát bằng tiếng gốc. Dịp này hiếm, gặp được là may.
Trong gia đình, ít khi ra ngoài. Tiếng Phúc Kiến, tiếng Hẹ, tiếng Hải Nam chủ yếu còn trong bữa cơm nhà, giữa người lớn tuổi với nhau.
Những chữ gốc Hoa đã thành tiếng Sài Gòn
"Lì xì". Tiền mừng tuổi bỏ trong bao đỏ. Người Sài Gòn dùng chữ này tự nhiên tới mức ít ai nghĩ nó từ tiếng Quảng mà ra.
"Xá xíu". Thịt heo xiên nướng tẩm màu đỏ, gốc Quảng Đông, nay là món quen trong mì, cơm khắp thành phố.
"Hủ tiếu". Sợi bánh và món ăn mà người Nam Bộ gắn với người Tiều; tên gọi đọc theo giọng Triều Châu được Việt hoá.
"Xì dầu". Nước tương, chữ gốc Quảng, nhiều nhà miền Nam vẫn dùng thay cho "nước tương".
"Há cảo", "xíu mại". Tên các món điểm tâm gốc Quảng đi thẳng vào tiếng Việt, giữ gần nguyên âm gốc.
"Xí muội". Mơ, mận muối ướp ngọt bán trong các tiệm bánh mứt. Chữ gốc Quảng, người Sài Gòn dùng nguyên.
"Bò bía". Món cuốn lạp xưởng, củ sắn, trứng chiên bán xe đẩy trước cổng trường, tên gọi gốc từ tiếng Phúc Kiến, Triều Châu.
"Tài xỉu". Lớn nhỏ, chữ dùng trong trò đổ xúc xắc, gốc Quảng. Nhắc để biết chứ không khuyến khích chơi.
Lời khuyên khi dùng. Nhiều "từ gốc Hoa" lưu truyền trên mạng thực ra chưa được kiểm chứng. Gặp một từ lạ, hỏi người lớn tuổi trong cộng đồng đáng tin hơn đọc danh sách trên mạng.
Người ngoài nên học vài câu nào cho đúng chỗ?
Câu chào và cảm ơn. Một câu cảm ơn bằng tiếng Quảng khi trả tiền làm người bán vui hơn mọi lời khen. Học từ người thật, nghe đúng giọng rồi hãy nói.
Không cần học số đếm để mặc cả. Người bán quen nói giá bằng tiếng Việt với khách lẻ. Cố mặc cả bằng tiếng Hoa khi chưa vững dễ hiểu nhầm giá.
Gọi món điểm tâm bằng tên gốc. Há cảo, xíu mại, bánh bao: gọi đúng tên là người phục vụ hiểu ngay, không cần thêm gì.
Chú ý xưng hô. Gọi người bán lớn tuổi là "chú", "cô", "bác" bằng tiếng Việt là đủ lễ. Đừng gọi trống không hay gọi "ông Tàu", "bà Tàu".
Hỏi trước khi chêm tiếng Hoa. Không phải người Hoa nào ở Chợ Lớn cũng nói tiếng Quảng. Nói tiếng Quảng với một người Hẹ không hiểu thì cả hai cùng ngượng.
Học tiếng Phổ thông nếu cần đi làm. Muốn dùng lâu dài cho công việc, tiếng Phổ thông có giáo trình, có chứng chỉ. Tiếng Quảng hợp với ai thích văn hoá Chợ Lớn và muốn trò chuyện với người lớn tuổi.
Đừng bắt chước giọng để đùa. Nhại giọng "ba Tàu" trên sân khấu hài từng phổ biến, nhưng người Hoa nhiều người thấy bị chế giễu.
Lắng nghe trước, nói sau. Ngồi ở một quán nước, nghe người ta nói chuyện, dần dần sẽ nhận ra nhịp và giọng của từng thứ tiếng.
Tiếng nói trong nhà đang mất đi thế nào?
Chuyện thường gặp nhất trong các gia đình người Hoa Chợ Lớn bây giờ là ba thế hệ ba thứ tiếng. Ông bà nói tiếng Tiều hoặc tiếng Quảng, cha mẹ nói được cả tiếng Hoa lẫn tiếng Việt, con cháu nghe hiểu chút ít nhưng trả lời bằng tiếng Việt. Bữa cơm vẫn vui, nhưng có những câu chuyện của ông bà con cháu không bao giờ nghe trọn.
Nguyên nhân không có gì bí ẩn. Trẻ đi học trường tiếng Việt, xem phim, chơi điện thoại bằng tiếng Việt và tiếng Anh, có học thêm tiếng Hoa thì học tiếng Phổ thông. Tiếng Quảng, tiếng Tiều không có lớp học bài bản, không có chứng chỉ, nên phụ huynh ít khi đầu tư thêm.
Một số gia đình cố giữ bằng những cách nhỏ: quy định nói tiếng quê trong bữa cơm, nhờ ông bà kể chuyện cổ tích bằng tiếng Hoa, cho cháu đi theo bà lên hội quán ngày rằm. Những cách này không làm đứa trẻ nói giỏi, nhưng giữ được cái tai: lớn lên muốn học lại, chúng học nhanh hơn hẳn người chưa từng nghe.
Người ngoài nghe chuyện này đừng vội tiếc thay hay khuyên răn. Mỗi nhà có lựa chọn của mình. Nhiều bạn trẻ gốc Hoa ở Chợ Lớn tự học lại tiếng Quảng khi đã đi làm, qua phim, qua bạn bè, qua chính ông bà, và đó là một hướng đi riêng của thế hệ này.
Câu hỏi thường gặp
Người Hoa ở Chợ Lớn nói tiếng Phổ thông hay tiếng Quảng?
Người lớn tuổi chủ yếu nói tiếng quê của bang mình và tiếng Quảng khi ra chợ. Tiếng Phổ thông là thứ tiếng người trẻ học ở trường và lớp Hoa văn, dùng nhiều trong công việc với doanh nghiệp nước ngoài.
Biết tiếng Phổ thông có nói chuyện được với người Quảng không?
Chữ viết dùng chung nhưng phát âm khác xa, nên người chỉ biết tiếng Phổ thông thường không nghe được tiếng Quảng. Nhiều người lớn tuổi ở Chợ Lớn nghe hiểu tiếng Phổ thông, nên vẫn có thể trao đổi chậm.
Tiếng Tiều và tiếng Phúc Kiến có giống nhau không?
Hai thứ tiếng này cùng thuộc một nhóm phương ngữ lớn ở miền nam Trung Hoa nên có nhiều điểm gần nhau, người nói một thứ có thể nghe hiểu phần nào thứ kia. Dù vậy, người trong cộng đồng vẫn xem đó là hai tiếng khác nhau.
Có lớp học tiếng Quảng Đông ở Chợ Lớn không?
Có một số lớp nhỏ do cá nhân hoặc nhóm cộng đồng mở, nhưng không phổ biến bằng lớp tiếng Phổ thông. Cách nhanh nhất là hỏi ban trị sự các hội quán hoặc người quen trong cộng đồng để được giới thiệu.
Người Hoa có phật lòng khi người Việt gọi là người Tàu không?
Chữ "Tàu" dùng trong một số tên gọi quen như "chè Tàu", nhưng gọi thẳng một người là "người Tàu" nhiều người nghe không thoải mái. Gọi "người Hoa" hoặc "cô chú" là cách lịch sự và an toàn.
Vì sao trẻ người Hoa ở Chợ Lớn ít nói tiếng Hoa?
Trẻ học trường tiếng Việt, sinh hoạt bằng tiếng Việt, còn học thêm thì phụ huynh chọn tiếng Phổ thông hoặc tiếng Anh. Tiếng quê chỉ giữ được khi gia đình chủ động nói với trẻ hằng ngày.
