Năm bang người Hoa ở Chợ Lớn là Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hẹ và Hải Nam. Hôm nay chúng không còn là đơn vị quản lý dân cư như thời trước, nhưng vẫn sống rất rõ trong hội quán, trong thứ tiếng người ta nói ở nhà, trong mâm cúng và trong cách mỗi gia đình nhớ về quê gốc bên kia biển.
Người mới tới Chợ Lớn hay nghĩ "người Hoa" là một khối. Ngồi uống trà với mấy ông chủ sạp lâu năm sẽ thấy khác: ông này tự nhận "tui Tiều", bà kia "nhà tui Quảng", cậu thanh niên ngập ngừng một lúc rồi nói "ông nội Phúc Kiến, bên ngoại Hẹ". Bài này giải thích năm bang là gì, nay còn thấy ở đâu, và hỏi chuyện gốc bang sao cho khỏi vô duyên.
Bang là gì và vì sao người Hoa Chợ Lớn chia thành năm bang?
Chữ "bang" ở đây là nhóm người cùng vùng quê, cùng tiếng nói. Người Hoa sang Nam Bộ đi theo từng đợt, từ những vùng rất khác nhau ở miền nam Trung Hoa, nói những thứ tiếng mà nhiều khi người bang này nghe người bang kia không hiểu. Gom nhau theo quê và theo tiếng là cách tự nhiên nhất để nương tựa: người tới sau tìm tới người tới trước, ở gần nhau, làm chung nghề, lập miếu thờ chung.
Chính quyền các thời trước lợi dụng luôn cách gom nhóm đó để quản lý. Mỗi bang có người đứng đầu chịu trách nhiệm với nhà cầm quyền về chuyện thuế, trật tự, giấy tờ của người cùng bang. Vì vậy bang từng vừa là hội đồng hương, vừa là một tầng hành chính. Phần hành chính ấy đã hết từ lâu; phần đồng hương thì còn.
Con số năm là cách gọi quen của Chợ Lớn: Quảng Đông (người Việt gọi tắt là Quảng), Triều Châu (gọi là Tiều), Phúc Kiến, Hẹ (tức Khách Gia, người Hakka) và Hải Nam. Trong mỗi bang lại có nhóm nhỏ hơn theo phủ, theo huyện, nên Chợ Lớn có nhiều hội quán hơn con số năm rất nhiều. Phúc Kiến chẳng hạn có nhiều hội quán riêng của từng nhóm quê, trong đó Ôn Lăng và Hà Chương là hai cái tên khách tham quan hay gặp.
Hiểu như vậy sẽ bớt bối rối khi nghe người ta nói "bang Quảng", "hội quán Tuệ Thành", "người Quảng Châu" như thể cùng một chuyện. Bang là tầng rộng; hội quán là nơi một nhóm cụ thể trong bang tụ về; còn quê phủ, quê huyện là chuyện riêng của từng nhà.
Mỗi bang để lại dấu gì trong đời sống Chợ Lớn?
Quảng Đông là tiếng chung của chợ. Ở Chợ Lớn, tiếng Quảng từ lâu là thứ tiếng người các bang dùng để nói với nhau khi buôn bán. Nhiều người Tiều, người Phúc Kiến lớn tuổi nói tiếng Quảng trôi chảy dù ở nhà nói tiếng khác.
Hội quán Tuệ Thành gắn với người Quảng. Ngôi chùa Bà Thiên Hậu trên đường Nguyễn Trãi mà khách du lịch hay ghé chính là hội quán của người Quảng Châu. Ngày rằm tháng Giêng và vía Bà, sân hội quán chật người.
Người Tiều nổi tiếng giỏi buôn và giữ nếp trà. Cách pha trà trong ấm nhỏ, chén hạt mít, rót vòng quanh mà người Sài Gòn gọi là trà "công phu" vốn là nếp của người Triều Châu. Hội quán Nghĩa An thờ Quan Công là nơi người Tiều Chợ Lớn tụ về.
Phúc Kiến có nhiều hội quán nhất. Ôn Lăng, Hà Chương và một số hội quán khác đều của các nhóm quê Phúc Kiến. Người trong cộng đồng hay kể nhiều nhà Phúc Kiến xưa giỏi buôn bán đường biển.
Người Hẹ ít ồn ào hơn. Người Hẹ ở Chợ Lớn không đông bằng Quảng, Tiều, và nhiều gia đình sống rải ra các vùng lân cận. Họ có nhà thờ tổ, có hội riêng, nhưng khách vãng lai ít khi nhận ra.
Hải Nam là bang nhỏ nhất. Người Hải Nam có hội quán Quỳnh Phủ và để lại một món ai cũng biết tên: cơm gà Hải Nam. Nhiều nhà Hải Nam xưa làm nghề quán xá, nấu nướng.
Mỗi bang có món riêng trên mâm cúng. Bánh, chè, cách bày mâm ngày rằm khác nhau giữa các bang. Người trong nghề đồ cúng ở Chợ Lớn nhìn đơn hàng là đoán được nhà khách thuộc bang nào.
Ca kịch cũng chia theo tiếng. Hát tuồng Quảng và hát tuồng Tiều là hai dòng khác nhau, khán giả nghe tiếng là biết. Ngày nay suất diễn thưa, chủ yếu vào dịp lễ ở hội quán.
Đội lân, võ đường từng gắn với từng hội. Nhiều đội múa lân ở Chợ Lớn lớn lên trong sân hội quán hoặc hội đồng hương. Nay thành viên đã trộn lẫn, có cả thanh niên người Việt tập chung.
Hôm nay năm bang còn ý nghĩa gì với người trẻ?
Với thế hệ ông bà, gốc bang là chuyện lớn: ảnh hưởng tới chuyện cưới gả, chuyện làm ăn với ai, đi hội quán nào. Nhiều cụ còn nhớ thời con gái nhà Quảng lấy chồng nhà Tiều là cả họ phải bàn. Bây giờ chuyện đó hiếm dần. Hôn nhân giữa các bang, giữa người Hoa và người Việt đã quá phổ biến để ai còn lấy làm lạ.
Với người trẻ, gốc bang thường chỉ còn là vài chi tiết: tiếng gọi ông bà theo giọng nào, Tết nhà mình gói món gì, rằm tháng Giêng cả nhà lên hội quán nào thắp nhang. Nhiều bạn tuổi hai mươi nói tiếng Việt là chính, hiểu lõm bõm tiếng Quảng hay tiếng Tiều của bà, học tiếng Phổ thông ở trường để làm việc. Họ gọi mình là người Hoa hoặc người Việt gốc Hoa, ít ai nói "tui bang Phúc Kiến".
Nhưng bang không biến mất. Nó sống tiếp qua hội quán, nơi ban quản trị vẫn tổ chức lễ vía, phát học bổng, lo việc từ thiện cho người cùng quê lẫn người ngoài. Nó sống qua các hội đồng hương, hội họ tộc vẫn họp mặt cuối năm. Và nó sống trong chuyện đời thường: một bà chủ sạp vải ở chợ Bình Tây nghe khách nói một câu tiếng Tiều là đổi giọng, cười, bớt cho vài giá.
Người ngoài muốn hiểu Chợ Lớn nên nhìn bang như lớp nền chứ không như ranh giới. Nó giải thích vì sao hội quán này thờ Bà, hội quán kia thờ Ông, vì sao con phố này bán món này, vì sao hai tiệm sát vách lại nói hai thứ tiếng khác nhau với khách quen.
Làm sao nhận ra gốc bang mà không hỏi thẳng?
Nghe cách gọi ông bà. Mỗi bang có cách gọi ông nội, bà nội, ba mẹ riêng. Người trong cộng đồng nghe một tiếng gọi là đoán được tám phần.
Để ý hội quán họ hay lui tới. Nhà nào rằm tháng Giêng đi hội quán nào thường là manh mối rõ nhất, dù nay nhiều người đi cả mấy nơi.
Nhìn món ăn ngày Tết. Bánh tổ, các loại bánh nhân, món kho, món chay đầu năm khác nhau giữa các nhà. Một món lạ trong mâm Tết hay là món của quê gốc.
Đừng đoán theo họ. Họ Trần, họ Lý, họ Lâm có ở mọi bang. Đoán bang theo họ là cách dễ sai nhất.
Đừng đoán theo nghề. Chuyện bang nào làm nghề nào là chuyện xưa, chỉ đúng một phần. Nay con cháu đã làm đủ mọi nghề.
Khi cần thì hỏi nhẹ. Câu "nhà mình gốc bên nào vậy chú?" trong lúc trò chuyện vui vẻ thì không ai phật lòng. Hỏi như điều tra lý lịch mới khiến người ta khó chịu.
Chấp nhận câu trả lời "trộn". Rất nhiều người sẽ đáp kiểu "nội Tiều ngoại Quảng". Đó là câu trả lời thật, không phải né tránh.
Không đem bang ra so hơn thua. Những câu đùa kiểu bang này keo, bang kia ồn vẫn còn trong miệng người già, nhưng người ngoài nói ra thì nghe rất vô duyên.
Người ngoài muốn tìm hiểu thêm thì bắt đầu từ đâu?
Đi một vòng các hội quán trên đường Nguyễn Trãi. Tuệ Thành, Nghĩa An, Hà Chương nằm khá gần nhau. Đi chậm, đọc bảng giới thiệu (nếu có), quan sát vị thần được thờ chính.
Ghé hội quán Ôn Lăng trên đường Lão Tử. Không gian nhỏ hơn, ít khách du lịch hơn, dễ quan sát người dân địa phương đi lễ.
Đến vào ngày thường buổi sáng. Ngày rằm, mùng một và mùa lễ rất đông; ngày thường dễ trò chuyện với người trông coi hơn.
Ngồi quán nước lâu một chút. Các quán cà phê, quán trà quen trong khu phố là nơi các cụ ngồi kể chuyện xưa. Gọi ly nước, ngồi yên nghe là học được nhiều.
Hỏi người bán hàng lâu năm. Lúc sạp vắng khách, nhiều cô chú sẵn lòng kể nhà mình về Chợ Lớn từ đời nào, bang nào. Đừng hỏi lúc họ đang bận cân hàng.
Xem lễ vía ở hội quán. Lễ vía Bà, vía Ông là dịp thấy cả cộng đồng bang đó tề tựu. Đứng ở rìa, không chen lên hàng đầu.
Nghe một suất tuồng nếu gặp. Không cần hiểu lời, chỉ nghe giọng và nhạc đã thấy khác biệt giữa các dòng.
Ghi chép, đừng vội kết luận. Một người kể là một góc nhìn. Nghe nhiều người, nhiều bang rồi mới ráp lại bức tranh.
Câu hỏi thường gặp
Năm bang người Hoa ở Chợ Lớn gồm những bang nào?
Gồm Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hẹ (Khách Gia) và Hải Nam. Trong mỗi bang còn có các nhóm nhỏ hơn theo quê phủ, quê huyện, nên số hội quán ở Chợ Lớn nhiều hơn năm.
Người Tiều là người gì?
Tiều là cách người Nam Bộ gọi người Triều Châu, đọc theo giọng địa phương. Đây là cách gọi quen, không mang ý xấu, chính người Triều Châu ở Chợ Lớn cũng tự nhận như vậy.
Bang nào đông nhất ở Chợ Lớn?
Người Quảng Đông và người Triều Châu được xem là hai nhóm đông nhất, tiếng Quảng là thứ tiếng chung khi các bang nói chuyện buôn bán với nhau. Không có con số chính thức theo bang được công bố rộng rãi, nên nên dè dặt với các con số truyền miệng.
Người không phải người Hoa có vào hội quán được không?
Được. Hội quán mở cửa cho mọi người đến thắp nhang, tham quan, miễn ăn mặc kín đáo, giữ im lặng và không làm phiền người đang khấn vái.
Hỏi một người Hoa thuộc bang nào có bất lịch sự không?
Hỏi nhẹ nhàng trong lúc trò chuyện thì không sao, nhiều người còn vui khi được hỏi về quê gốc. Chỉ nên tránh hỏi dồn, hỏi trước đông người, hoặc kèm nhận xét so sánh giữa các bang.
Ngày nay bang còn quản lý gì không?
Không. Bang không còn là đơn vị hành chính; việc quản lý dân cư thuộc chính quyền địa phương. Phần còn lại là sinh hoạt văn hoá, tín ngưỡng, tương trợ qua hội quán và các hội đồng hương.
