Múa lân ngày Tết ở Chợ Lớn là các đoàn lân sư kiểu Quảng đi chúc Tết nhà, tiệm, hội quán. Màn chính là thái thanh: lân vươn lên hái bó rau xanh buộc phong bao đỏ treo trước cửa, "ăn" rồi nhả lá rải ra như rải lộc. Đoàn giỏi còn biểu diễn mai hoa thung, nhảy trên những cột sắt cao thấp khác nhau. Muốn mời lân về tiệm dịp đầu năm thì phải hẹn đoàn từ trước Tết vì lịch rất kín.
Người Việt gọi chung là "múa lân", nhưng con múa trong Chợ Lớn phần lớn là sư tử kiểu Quảng, người Hoa gọi là tỉnh sư, sư tử thức tỉnh. Tiếng trống lân là tiếng của Tết Chợ Lớn: từ mấy ngày cuối năm tới hết rằm tháng Giêng, đi đâu cũng nghe.
Bài này giải thích các màn múa, ý nghĩa của bó rau và phong bao, cách mời lân về tiệm và cách đứng xem cho an toàn.
Lân, sư, rồng: đang xem con gì?
Con múa phổ biến nhất ở Chợ Lớn là sư tử kiểu Quảng: đầu to, mắt chớp được, có sừng nhỏ trên trán, thân là tấm vải dài nhiều màu, hai người múa, một người cầm đầu, một người làm đuôi. Trong giới múa, sư Quảng có những lối được gọi theo tên vùng quê như Phật Sơn và Hạc Sơn, khác nhau ở hình đầu và bộ pháp; người xem lâu năm nhìn đầu lân là đoán được lối.
Kỳ lân của người Hẹ có hình đầu khác hẳn, có sừng, lối múa riêng; rồng thì do nhiều người cầm cây chống, múa thành đường uốn lượn. Những năm có lễ hội lớn, cả ba loại có thể xuất hiện chung một đoàn.
Đi trước lân là một nhân vật mặt cười, bụng phệ, cầm quạt, người Việt quen gọi là ông Địa, người Hoa gọi là Đại Đầu Phật. Nhân vật này trêu lân, dẫn đường, mua vui cho trẻ con, và cũng là người "mở lối" khi đoàn vào nhà, vào tiệm.
Phần hồn của màn múa là bộ trống, chiêng, chập chõa. Người đánh trống phải theo từng bước của lân: lân ngủ thì trống nhỏ, lân thức thì trống dồn, lân hái lộc thì trống lên cao. Đoàn giỏi là đoàn trống và lân ăn nhịp tới mức người xem không phân biệt ai theo ai.
Thái thanh: vì sao lân phải ăn bó rau
Thái thanh nghĩa là hái rau xanh. Chủ nhà, chủ tiệm treo trước cửa một bó rau, thường là xà lách hoặc cải, buộc kèm phong bao đỏ. Trong tiếng Quảng, chữ xà lách đọc gần với hai chữ sinh tài, tức sinh ra của cải; lân hái được bó rau là mang tài lộc vào nhà.
Màn thái thanh có trình tự: lân phát hiện bó rau, dò xét, nghi ngại, tiến tới, lùi lại, rồi mới vươn lên hái. Treo càng cao, lân càng phải dựng người, đứng lên vai người kia, có khi chồng lên ba tầng. Hái xong, lân "nhai" bó rau rồi nhả lá ra rải về phía chủ nhà, phong bao thì giữ lại.
Một số nhà treo thêm quýt, trái cây. Chữ quýt trong tiếng Quảng đọc gần với chữ cát là may mắn. Lân có thể bày quýt thành hình chữ hoặc hình đồ vật trên sàn trước khi rời đi; mỗi đoàn có những tích riêng.
Lá rau lân nhả ra, chủ nhà thường để yên một lúc chứ không quét ngay, coi như lộc đã vào. Người xem đứng gần có khi được rải trúng; đừng giành, đừng nhặt lá trong khi lân còn đang múa.
Mai hoa thung và các màn múa khó
Mai hoa thung là gì. Là hệ cột sắt cao thấp khác nhau cắm thành hàng, đầu cột có mặt đế nhỏ, xếp như cánh hoa mai. Lân nhảy từ đầu cột này sang đầu cột khác.
Vì sao khó. Hai người trong một bộ áo lân phải nhảy cùng lúc, đáp đúng mặt đế vài tấc vuông, trên độ cao có thể hơn người lớn đứng.
Tập bao lâu. Người múa thường tập từ nhỏ ở võ đường, câu lạc bộ, nhiều năm mới được lên cột cao. Nền tảng là võ thuật, tấn pháp.
Đoàn chuyên nghiệp có đồ bảo hộ. Đệm dưới chân cột, người đỡ đứng quanh, kiểm tra cột trước khi diễn.
Đứng xem cách xa chân cột. Đừng đứng sát hay chui vào khu vực đoàn đã giăng dây.
Đừng để trẻ con leo thử. Cột sắt đứng một mình không có người đỡ là chỗ ngã rất nguy hiểm.
Màn lân chồng người. Người múa đứng trên vai người khác để hái lộc cao; đứng xem phải chừa khoảng trống phía dưới.
Màn lân ngủ, lân say. Không phải màn nào cũng nhảy cao; những màn lân ngủ, lân gãi ngứa, lân say rượu cần người múa diễn sâu, xem kỹ mới thấy hay.
Mời lân về nhà, về tiệm dịp đầu năm
Đầu năm âm lịch, các đoàn lân ở Chợ Lớn chạy lịch dày đặc từ sáng tới tối. Mời lân cần chuẩn bị theo thứ tự.
- Hẹn đoàn từ trước Tết. Mấy ngày đầu năm và ngày rằm tháng Giêng thường kín lịch sớm. Hỏi người quen, hội quán, võ đường gần nhà để có đoàn đáng tin.
- Thống nhất giờ, thời lượng, tiết mục. Múa trước cửa, vào trong tiệm hay có mai hoa thung; số người trong đoàn; khoản phong bao. Nói rõ trước, tránh lời qua tiếng lại lúc đang múa.
- Chuẩn bị bó rau, phong bao, quýt. Treo ở độ cao vừa với tiết mục đã thống nhất; buộc chắc, không treo vào dây điện.
- Thắp nhang bàn thờ trước khi lân vào. Bàn thờ thần tài, ông địa trong tiệm; lân thường vái các bàn thờ.
- Dọn lối. Đẩy hàng hoá, xe máy vào trong, chừa không gian cho lân xoay và cho người xem.
- Báo hàng xóm. Tiếng trống lớn; người già, trẻ sơ sinh nhà bên có thể cần biết trước.
- Không đốt pháo nổ. Pháo nổ bị cấm theo quy định; dùng pháo giấy, pháo hoa giấy để tạo không khí.
Chọn đoàn có người lớn quản lý, có địa chỉ rõ. Đoàn tự phát gõ cửa xin múa ngoài đường không phải lúc nào cũng có tay nghề, và có khi đòi tiền sau khi đã múa.
Xem múa lân cho an toàn và lịch sự
Đứng sau dây giăng. Lân xoay đầu rất nhanh, đầu lân nặng, va vào người có thể đau.
Giữ trẻ nhỏ. Trẻ hay chạy theo ông Địa, chui vào giữa đoàn; giữ tay trẻ.
Bịt tai cho em bé. Trống chiêng gần rất lớn; trẻ sơ sinh nên đứng xa.
Đừng sờ đầu lân. Đầu lân được làm lễ điểm nhãn, nhiều đoàn coi là vật thiêng.
Không chen lên chụp. Chụp từ chỗ mình đứng, đừng giơ máy chắn tầm nhìn người phía sau.
Nhường lối khi đoàn di chuyển. Đoàn chạy từ tiệm này sang tiệm khác, xe chở trống đi theo.
Giữ tài sản. Đám đông xem lân là chỗ quen của kẻ móc túi.
Cho phong bao đúng lúc. Muốn thưởng thì đưa cho người quản lý đoàn hoặc treo cho lân hái, đừng nhét vào miệng lân khi đang múa.
Câu hỏi thường gặp
Thái thanh trong múa lân là gì?
Thái thanh là màn lân hái bó rau xanh buộc phong bao treo trước cửa. Chữ xà lách trong tiếng Quảng đọc gần với sinh tài, nên lân hái rau rồi nhả lá rải ra là mang tài lộc vào nhà.
Mai hoa thung là gì?
Mai hoa thung là hệ cột sắt cao thấp khác nhau, lân nhảy từ đầu cột này sang đầu cột khác. Đây là màn khó, người múa phải tập nhiều năm và có đồ bảo hộ.
Ông Địa trong múa lân là ai?
Là nhân vật mặt cười cầm quạt đi trước dẫn lân, người Hoa gọi là Đại Đầu Phật. Nhân vật này trêu lân, mua vui và dẫn đường khi đoàn vào nhà, vào tiệm.
Mời lân về tiệm dịp Tết cần hẹn trước bao lâu?
Nên hẹn từ trước Tết, vì mấy ngày đầu năm và rằm tháng Giêng các đoàn kín lịch. Thống nhất giờ, tiết mục và phong bao từ lúc hẹn.
Lân và kỳ lân khác nhau thế nào?
Con múa phổ biến ở Chợ Lớn là sư tử kiểu Quảng, đầu to, mắt chớp. Kỳ lân của người Hẹ có hình đầu khác hẳn, có sừng, lối múa cũng khác.
Có nên cho đoàn lân lạ gõ cửa múa không?
Nên dè chừng. Đoàn có người quản lý, địa chỉ rõ thì đáng tin hơn; đoàn tự phát có thể tay nghề kém và đòi tiền sau khi múa. Nếu muốn, thoả thuận rõ trước khi cho múa.
