Hội quán Tuệ Thành trên đường Nguyễn Trãi là nơi người Sài Gòn gọi là chùa Bà Thiên Hậu Chợ Lớn, hội quán của người Hoa gốc Quảng Châu, thờ chính Thiên Hậu Thánh Mẫu, vị nữ thần che chở người đi biển, đi sông. Đến đây, thứ đáng xem nhất là bờ mái gắn dày tượng gốm men, những vòng nhang xoắn treo kín trần, kiệu Bà, và cảnh tiểu thương đến xin lộc đầu năm, đầu tháng.
Đây là hội quán đông khách nhất Chợ Lớn, nên đi đúng giờ và biết vài phép tắc sẽ khác hẳn một lần chen chúc trong khói nhang. Bài dưới đi theo thứ tự từ cổng vào chính điện, kèm những chi tiết người đi lễ lâu năm mới để ý.
Tuệ Thành là gì, và vì sao người Quảng Châu thờ Bà?
Tuệ Thành (穗城) nghĩa đen là "thành bông lúa", một tên gọi cũ của thành phố Quảng Châu, gắn với truyền thuyết năm vị tiên cưỡi dê mang bông lúa đến ban cho dân. Đặt tên hội quán là Tuệ Thành, người Quảng Châu ở Chợ Lớn mang tên quê mình theo, như người xa xứ treo tấm ảnh quê trong nhà.
Thiên Hậu Thánh Mẫu, dân gian gọi là Bà, là nữ thần biển của vùng duyên hải nam Trung Hoa. Người sang Nam Kỳ đều qua biển, buôn bán bằng ghe thuyền, nên thờ Bà là lẽ tự nhiên: cầu đi đến nơi về đến chốn, cầu hàng hoá trên ghe không mất. Đến hôm nay, người buôn ở Chợ Lớn vẫn đến cầu Bà cho việc làm ăn, dù ít ai còn đi ghe.
Theo nhiều tài liệu, hội quán được dựng từ thế kỷ 18 và qua nhiều lần trùng tu lớn; năm dựng cụ thể các nguồn ghi không hoàn toàn khớp, nên ai cần chính xác nên đọc bia ký tại chỗ hoặc hỏi ban quản trị. Hội quán đã được công nhận di tích cấp quốc gia.
Cần phân biệt với chùa Bà Thiên Hậu ở Thủ Dầu Một (Bình Dương cũ), nay cũng nằm trong TP.HCM sau sắp xếp 2025. Hai nơi cùng thờ Bà, cùng nổi tiếng, nhưng là hai cơ sở khác nhau; nói "chùa Bà Chợ Lớn" thì người ta hiểu là Tuệ Thành.
Từ cổng vào chính điện: nên nhìn gì?
Bờ mái gốm trên cổng và các dãy nhà. Đứng ở vỉa hè đối diện mới nhìn hết: hàng tượng gốm men xanh, vàng, nâu đỏ diễn cảnh lầu các, người, thú, như một sân khấu tuồng trên nóc nhà.
Lư hương lớn ở sân trước. Đây là chỗ thắp nhang đầu tiên, khấn trời đất trước khi vào trong.
Giếng trời giữa các gian. Khoảng sân lộ thiên giữa tiền điện và chính điện vừa lấy sáng, vừa thoát khói nhang; đứng đây nhìn lên là thấy nhang vòng đẹp nhất.
Nhang vòng treo dưới mái. Mỗi vòng có một thẻ giấy đỏ ghi tên, lời cầu của người dâng; vòng nhang cháy âm ỉ nhiều ngày.
Kiệu Bà. Kiệu gỗ chạm, sơn son thếp vàng, dùng rước Bà trong lễ vía; đứng ngắm, không chạm tay.
Chính điện thờ Thiên Hậu. Tượng Bà đặt ở gian giữa; hai bên có các bàn thờ phụ, theo lệ thường của các miếu Bà người Hoa có thờ các bà như Kim Hoa nương nương, người lo việc sinh nở, con cái.
Hoành phi, câu đối, chuông trống. Chữ Hán sơn son thếp vàng, nhiều tấm ghi năm trùng tu, tên người dâng; nếu biết chữ Hán, đây là cuốn sử nhỏ của hội quán.
Các mô hình thuyền, đồ thờ cổ. Một số đồ thờ được trưng trong tủ kính; nhìn mà đừng gõ, đừng tì vào kính.
Thắp nhang ở chùa Bà theo thứ tự nào?
Không có luật cứng cho khách vãng lai, nhưng người đi lễ lâu năm thường đi theo thứ tự dưới đây. Làm theo là vừa đúng nếp vừa đỡ lúng túng.
- Mua nhang ở quầy của hội quán. Quầy thường bán bó nhang, nến, giấy cúng; mua tại chỗ để khỏi mang nhang lạ vào.
- Thắp ở lư ngoài sân trước. Hướng ra ngoài, khấn trời đất, cắm một phần nhang.
- Vào gian giữa, thắp trước bàn thờ Bà. Đứng lệch sang bên, không đứng chắn chính giữa nếu đang có người lễ.
- Thắp ở các bàn thờ phụ theo hướng người đi trước. Đi theo dòng người, đừng ngược chiều trong lúc đông.
- Khấn ngắn gọn, rõ tên, rõ việc. Khấn trong lòng hoặc nhỏ tiếng; không cần văn khấn dài.
- Nếu muốn treo nhang vòng, hỏi bàn ghi tên. Người trông coi sẽ ghi thẻ, treo giúp; đừng tự leo lên treo.
Khói nhang ở đây rất dày vào ngày rằm, mùng một và ngày vía. Người mắt yếu, người có bệnh hô hấp, trẻ nhỏ nên đi ngày thường hoặc đứng gần giếng trời cho thoáng.
Vía Bà và mùa đông khách
Vía Bà Thiên Hậu theo lệ chung là ngày 23 tháng 3 âm lịch. Những ngày quanh vía, hội quán đông nghịt: người đi lễ, đoàn lân, người đến xem rước. Ai muốn xem không khí lễ thì đi, nhưng phải chuẩn bị tinh thần chen, nóng, khói; ai muốn xem kiến trúc thì nên tránh hẳn những ngày này.
Tháng Giêng, nhất là những ngày đầu năm và quanh rằm tháng Giêng, cũng là mùa cao điểm. Tiểu thương đến xin lộc đầu năm, cầu buôn may bán đắt; nhiều gia đình dắt cả nhà đi. Hàng nhang vòng mới treo kín, màu đỏ rực.
Ngày thường, nhất là sáng sớm các ngày giữa tuần, hội quán yên hơn hẳn. Ánh nắng xiên qua giếng trời, khói nhang mỏng, người giữ đền rảnh để trả lời vài câu hỏi. Đây là lúc tốt nhất để nhìn kỹ mái gốm, hoành phi, đồ thờ.
Giờ mở cửa và lịch lễ có thể thay đổi theo năm, theo đợt trùng tu. Trước khi đưa đoàn đông người đến, nên gọi hỏi hoặc ghé hỏi ban quản trị.
Những điều nên tránh khi viếng chùa Bà
Không chụp ảnh thẳng mặt người đang khấn. Người ta đang cầu chuyện riêng; chụp khung cảnh từ phía sau hoặc từ xa.
Không dùng đèn flash vào tượng thờ. Vừa bất kính vừa ảnh hưởng tới lớp sơn thếp cũ.
Không chạm vào kiệu, tượng, đồ thờ. Đồ thờ ở đây nhiều món lâu đời, mồ hôi tay cũng làm hư lớp sơn.
Không đứng ngay dưới nhang vòng. Tàn nhang rơi xuống có thể rơi trúng tóc, áo; đứng lệch sang bên.
Không để trẻ chạy nhảy gần lư hương. Lư nóng, nhang cắm dày, trẻ va vào dễ bỏng.
Không mặc đồ quá ngắn, quá hở. Đây là nơi thờ tự; quần áo gọn gàng là phép lịch sự tối thiểu.
Không nhét tiền lên bàn thờ, vào tượng. Muốn công đức thì đến bàn công đức để được ghi tên, có biên nhận.
Cẩn thận người mời mua vé số, xin tiền. Ở cổng đông người có khi có người mời mua, xin tiền; từ chối nhẹ nhàng, giữ ví, giữ điện thoại.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Bà Thiên Hậu Chợ Lớn nằm ở đâu?
Chùa Bà, tức hội quán Tuệ Thành, nằm trên đường Nguyễn Trãi trong khu Chợ Lớn, thuộc quận 5 cũ. Gõ "hội quán Tuệ Thành" trên ứng dụng bản đồ là ra đúng chỗ.
Vào chùa Bà Thiên Hậu có mất phí không?
Hội quán thường mở cửa tự do cho khách vào thắp nhang, tham quan. Quy định có thể thay đổi, nên hỏi lại tại chỗ, nhất là khi đi theo đoàn đông.
Vía Bà Thiên Hậu là ngày nào?
Theo lệ chung, vía Bà là ngày 23 tháng 3 âm lịch. Những ngày quanh vía hội quán rất đông, có lễ rước và múa lân.
Treo nhang vòng ở chùa Bà để làm gì?
Nhang vòng là cách gửi lời cầu an, cầu tài lâu dài, vì vòng nhang cháy âm ỉ nhiều ngày. Mỗi vòng có thẻ ghi tên người dâng; muốn treo thì hỏi bàn ghi tên của hội quán.
Đi chùa Bà giờ nào vắng?
Sáng sớm các ngày giữa tuần thường vắng nhất. Tránh rằm, mùng một, tháng Giêng và những ngày quanh vía Bà nếu muốn xem kỹ kiến trúc.
Chùa Bà Chợ Lớn và chùa Bà Bình Dương có phải một không?
Không. Đó là hai nơi khác nhau, cùng thờ Thiên Hậu. Chùa Bà Bình Dương ở Thủ Dầu Một, nay cũng thuộc TP.HCM sau sắp xếp năm 2025.
