Ôn Lăng và Hà Chương là hai hội quán của người Hoa gốc Phúc Kiến ở Chợ Lớn. Ôn Lăng nằm trên đường Lão Tử, của người gốc Tuyền Châu, thờ chính Quan Âm nên dân gian gọi là chùa Quan Âm. Hà Chương nằm trên đường Nguyễn Trãi, của người gốc Chương Châu và vùng Hạ Môn, thờ Thiên Hậu, nổi tiếng với những cột đá chạm rồng cuốn ở gian trước.
Người Phúc Kiến không có một hội quán chung mà có nhiều hội quán theo từng vùng quê. Hiểu điều đó thì đi Ôn Lăng, Hà Chương sẽ thấy hai không khí khác nhau dù cùng một bang, và thấy rõ dấu tay thợ Phúc Kiến: đá chạm tinh xảo, nóc mái cong vút.
Vì sao người Phúc Kiến có nhiều hội quán?
Phúc Kiến là vùng đồi núi ven biển, mỗi châu, mỗi phủ có giọng nói, thần bảo hộ và nếp làm ăn riêng. Người Tuyền Châu, người Chương Châu, người Phúc Châu sang Chợ Lớn đều gọi là "bang Phúc Kiến", nhưng trong lòng họ quê là châu của mình. Vì thế họ dựng hội quán theo châu: Ôn Lăng của Tuyền Châu, Hà Chương của Chương Châu và Hạ Môn, Tam Sơn của Phúc Châu, còn Nhị Phủ theo cách hiểu phổ biến là của hai phủ Tuyền Châu và Chương Châu.
Tên hội quán chính là tên quê viết theo lối văn chương. Ôn Lăng (溫陵) là tên cũ của Tuyền Châu. Hà Chương (霞漳) có chữ Chương của Chương Châu; theo cách giải thích thường gặp, chữ Hà chỉ vùng Hạ Môn lân cận, nhưng có người hiểu khác, nên coi đây là cách giải thích phổ biến chứ chưa phải kết luận. Người Phúc Kiến nhìn tên là biết quê, như người Việt nghe "Kinh Bắc" là biết Bắc Ninh.
Tiếng Phúc Kiến ở Chợ Lớn chủ yếu là các giọng Mân Nam, gần với tiếng Tiều hơn là với tiếng Quảng. Ở Chợ Lớn, người Phúc Kiến có mặt ở nhiều ngành buôn, và quê họ có tiếng về tay nghề chạm đá, chạm gỗ.
Nhiều hội quán Phúc Kiến ở Chợ Lớn còn giữ được bia đá, hoành phi ghi các lần trùng tu. Năm dựng của từng nơi các nguồn ghi khác nhau, nên khi kể chuyện chỉ nên nói "có từ lâu đời, qua nhiều lần trùng tu" trừ khi đã đọc bia tại chỗ.
Hội quán Ôn Lăng: chùa Quan Âm trên đường Lão Tử
Đường Lão Tử nhỏ, nhà san sát, buổi sáng có hàng quán bày ra vỉa hè. Giữa dãy phố ấy, cổng Ôn Lăng hiện ra với mái gốm và tượng trang trí trên nóc. Người Sài Gòn gọi là chùa Quan Âm vì vị thờ chính là Quan Âm Bồ Tát, nhưng về tổ chức, đây vẫn là hội quán của người gốc Tuyền Châu, không phải chùa Phật có sư trụ trì.
Bước vào, không gian sâu theo chiều dọc, các gian nối nhau qua sân trời. Theo lời nhiều người đi lễ, ngoài Quan Âm ở gian chính, phía sau còn có gian thờ Bà Thiên Hậu và các vị khác; muốn biết chính xác từng bàn thờ, hỏi người trông coi.
Ôn Lăng đông nhất vào rằm, mùng một và những ngày lễ Quan Âm. Người đi lễ ở đây nhiều phụ nữ lớn tuổi, nhiều gia đình đến cầu bình an, cầu con cái. Không khí nhỏ nhẹ, ít ồn hơn chùa Bà.
Vì nằm trên con đường nhỏ, gửi xe quanh Ôn Lăng không dễ. Nên đi xe ôm, xe công nghệ hoặc gửi xe ở một bãi trên trục lớn rồi đi bộ vào.
Hội quán Hà Chương: cột đá rồng và Bà Thiên Hậu
Hà Chương nằm trên đường Nguyễn Trãi, cùng trục với Tuệ Thành và Nghĩa An. Vị thờ chính là Thiên Hậu, như Tuệ Thành, nhưng người lập là người Phúc Kiến gốc Chương Châu, Hạ Môn. Cùng thờ Bà mà hai hội quán khác nhau rõ, đó là cái thú khi đi Chợ Lớn.
Điểm nhìn nổi tiếng nhất của Hà Chương là những cột đá chạm rồng cuốn ở gian trước. Rồng quấn quanh thân cột, vảy, râu, mây được tạc nổi, chi tiết rất kỹ. Vùng nam Phúc Kiến có truyền thống chạm đá lâu đời, và những cột này là dấu tay của truyền thống ấy.
Bên trong, Bà Thiên Hậu ngự ở chính điện, hai bên là các bàn thờ phụ. Hà Chương cũng có nhang vòng, hoành phi, câu đối, nhưng không khí thường thoáng và ít đông hơn chùa Bà Tuệ Thành, nên rất hợp để ngắm kỹ.
Ai đã đi Tuệ Thành rồi mới sang Hà Chương sẽ thấy rõ: cùng một Bà, cùng một nếp thờ, mà mái, cột, cách trang trí khác hẳn, vì mỗi vùng quê mang theo một kiểu thợ.
So nhanh Ôn Lăng và Hà Chương
Bảng giúp chọn đi nơi nào trước, hoặc biết nên nhìn gì ở mỗi nơi.
| Khía cạnh | Ôn Lăng | Hà Chương |
|---|---|---|
| Đường | Lão Tử | Nguyễn Trãi |
| Người lập | Người Phúc Kiến gốc Tuyền Châu | Người Phúc Kiến gốc Chương Châu, Hạ Môn |
| Thờ chính | Quan Âm (dân gian gọi chùa Quan Âm) | Thiên Hậu Thánh Mẫu |
| Điểm nhìn | Mái gốm, không gian sâu nhiều gian | Cột đá chạm rồng cuốn |
| Không khí | Nhỏ nhẹ, nhiều người lớn tuổi đi lễ | Thoáng, hợp ngắm kiến trúc |
| Gửi xe | Khó, đường nhỏ | Dễ hơn, trên trục lớn |
Nhận ra dấu tay thợ Phúc Kiến
Đá chạm tinh xảo. Cột đá, bệ đá, lan can đá chạm nổi rồng, hoa lá; thợ nam Phúc Kiến nổi tiếng với nghề này.
Nóc mái cong vút hai đầu. Kiến trúc Mân Nam hay có bờ nóc cong lên ở hai đầu như đuôi én; để ý từ ngoài đường nhìn lên.
Màu sắc đậm, nhiều đỏ và vàng. Cột, cửa sơn đỏ, thếp vàng; khác vẻ trầm của gỗ chạm Triều Châu.
Tên quê trên biển. Ôn Lăng, Hà Chương, Tam Sơn, Nhị Phủ đều là tên đất Phúc Kiến.
Bia đá ghi công đức. Người Phúc Kiến chuộng khắc tên lên đá; nhìn tường hai bên sẽ thấy.
Câu đối nhắc quê nhà. Nhiều câu đối nhắc núi sông Phúc Kiến; nhờ người biết chữ Hán đọc giúp.
Không có gì là quy tắc tuyệt đối. Qua nhiều lần trùng tu, thợ ở nhiều nơi cùng làm; một hội quán có thể pha nhiều phong cách.
Đi Ôn Lăng và Hà Chương trong một buổi
Đi sáng sớm. Hội quán mở cửa từ sớm, nắng còn dịu, khói nhang còn mỏng.
Bắt đầu ở Hà Chương. Trên trục lớn, dễ gửi xe; xem cột đá, rồi đi tiếp Tuệ Thành, Nghĩa An nếu muốn.
Đi bộ sang Lão Tử. Khoảng cách không xa, đi bộ qua phố để thấy nhịp buôn bán sáng.
Kết thúc ở Ôn Lăng. Không gian yên, hợp để ngồi nghỉ một lát trước khi đi tiếp.
Mang nước, mũ. Giữa trưa phố rất nóng, vỉa hè nhiều hàng hoá phải đi xuống lòng đường.
Tránh rằm, mùng một nếu muốn xem kỹ. Những ngày này người đi lễ đông, khó dừng lâu ở một chỗ.
Hỏi giờ mở cửa trước khi dẫn đoàn. Giờ có thể đổi theo mùa, theo đợt trùng tu.
Ghé một tiệm nước gần đó. Ngồi uống ly trà đá, nghe người lớn tuổi nói tiếng Phúc Kiến, tiếng Tiều là một phần của chuyến đi.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Quan Âm ở đường Lão Tử là chùa gì?
Đó là hội quán Ôn Lăng của người Phúc Kiến gốc Tuyền Châu. Vì thờ chính Quan Âm nên dân gian gọi là chùa Quan Âm, nhưng về tổ chức đây là hội quán.
Hội quán Hà Chương thờ ai?
Hà Chương thờ chính Thiên Hậu Thánh Mẫu, như chùa Bà Tuệ Thành. Điểm khác là người lập là người Phúc Kiến gốc Chương Châu, Hạ Môn.
Ôn Lăng nghĩa là gì?
Ôn Lăng là tên cũ của Tuyền Châu, một vùng ở Phúc Kiến. Người Tuyền Châu ở Chợ Lớn lấy tên quê đặt cho hội quán.
Hội quán Hà Chương có gì đặc biệt?
Nổi tiếng nhất là các cột đá chạm rồng cuốn ở gian trước, thể hiện tay nghề chạm đá của vùng nam Phúc Kiến. Không khí thường thoáng, hợp ngắm kiến trúc.
Người Phúc Kiến và người Triều Châu có hiểu tiếng nhau không?
Hai thứ tiếng cùng thuộc nhóm Mân Nam nên có nhiều điểm gần, người lớn tuổi thường nghe hiểu được phần nào. Nhưng đó vẫn là hai giọng khác nhau, không hoàn toàn thông nhau.
Đi Ôn Lăng có chỗ gửi xe không?
Đường Lão Tử nhỏ nên gửi xe khó. Nên đi xe công nghệ hoặc gửi xe trên trục lớn gần đó rồi đi bộ vào.
