Hội quán Nghĩa An – chùa Ông Quan Công của người Triều Châu

Hội quán Nghĩa An trên đường Nguyễn Trãi là nơi người Sài Gòn quen gọi là chùa Ông, hội quán của người Hoa gốc Triều Châu, thờ chính Quan Thánh Đế Quân, tức Quan Công. Bước qua cổng, thứ đập vào mắt đầu tiên là tượng ngựa Xích Thố màu đỏ đứng ở gian trước, rồi đến những mảng gỗ chạm thếp vàng dày đặc trên xà, trên khám thờ, đúng tay nghề nổi tiếng của thợ Triều Châu.

Người buôn Chợ Lớn đến chùa Ông không chỉ để cầu tài. Họ đến để thề với nhau, để nhắc mình giữ chữ tín, vì Quan Công là biểu tượng của nghĩa khí và lời hứa. Hiểu điều đó thì sẽ thấy hội quán này khác chùa Bà ở tinh thần, dù cùng khói nhang, cùng mái ngói.

Nghĩa An là gì, và người Triều Châu ở Chợ Lớn là ai?

Nghĩa An (義安) là tên rất cũ của vùng Triều Châu, từ thời quận Nghĩa An hàng nghìn năm trước. Người Triều Châu ở nhiều nơi trên thế giới vẫn lấy chữ Nghĩa An đặt cho hội quán, cho quỹ tương trợ của mình. Ở Chợ Lớn, hội quán Nghĩa An là trụ sở tinh thần của bang Triều Châu.

Người Triều Châu, người Việt quen gọi là người Tiều, nói một thứ tiếng thuộc nhóm Mân Nam, khác hẳn tiếng Quảng Đông. Ở Nam Bộ họ đông ở Sóc Trăng, Bạc Liêu và nhiều tỉnh miền Tây; ở Chợ Lớn họ mạnh trong buôn bán sỉ, nhất là các ngành nông sản, đồ khô, gia vị.

Đi trong hội quán sẽ nghe tiếng Tiều nhiều hơn tiếng Quảng. Nhiều cụ bán nhang, trông đền nói tiếng Việt pha giọng Tiều rất đặc. Hỏi chuyện một câu, người ta có khi kể cả buổi về quê Triều Châu, về món cháo trắng, món mắm, những thứ người Tiều mang theo.

Năm dựng hội quán các nguồn ghi không thống nhất; nhiều tài liệu nói hội quán đã có từ khá sớm và qua nhiều lần trùng tu lớn. Muốn biết chính xác, đọc bia ký và hoành phi ghi năm tại chỗ, hoặc hỏi ban quản trị.

Vì sao dân buôn Chợ Lớn thờ Quan Công?

Quan Vũ, tướng nhà Thục thời Tam Quốc, được đời sau tôn làm Quan Thánh Đế Quân, biểu tượng của trung, nghĩa, tín. Với dân buôn, chữ tín là vốn lớn nhất. Hàng sỉ ở Chợ Lớn đi bằng lời hứa: giao trước trả sau, gối đầu, ghi sổ. Một người thất tín một lần là mất mối cả đời. Thờ Quan Công là thờ chính cái giá trị giữ cho cả hệ thống ấy chạy.

Quan Công còn được coi là một vị Võ Tài Thần, thần tài phía võ. Nhiều tiệm ở Chợ Lớn đặt tượng Quan Công trên kệ cao, mặt hướng ra cửa, cạnh bàn thờ Thần Tài – Ông Địa dưới đất. Người buôn nói: Thần Tài mang tiền vào, Ông Quan giữ cho tiền ấy sạch.

Ngày xưa, khi hai nhà buôn hùn hạp lớn hoặc khi có tranh chấp cần lời thề, có chuyện người ta ra trước bàn thờ Quan Công thắp nhang mà hứa. Chuyện thề trước Quan Công nay ít gặp, nhưng tinh thần đó vẫn còn trong cách người Chợ Lớn nói "nói phải giữ lời như ông Quan".

Hai bên tượng Quan Công thường có Quan Bình, con nuôi của ông, cầm ấn, và Châu Xương, người tuỳ tướng, cầm đại đao. Bộ ba này rất quen trong tín ngưỡng người Hoa; nhìn một lần là nhận ra ở bất cứ miếu Quan Công nào.

Vào hội quán Nghĩa An, nên xem gì?

Tượng ngựa Xích Thố ở gian trước. Ngựa đỏ, cỡ lớn, có yên cương; là ngựa của Quan Công trong truyện Tam Quốc. Khách thường dừng lại đây đầu tiên.

Gỗ chạm thếp vàng. Xà, liễn, khám thờ chạm dày đặc người, cảnh, hoa lá, thếp vàng; đây là nghề nổi tiếng của vùng Triều Châu.

Tượng Quan Công ở chính điện. Mặt đỏ, râu dài, áo xanh, ngồi uy nghi; hai bên là Quan Bình và Châu Xương.

Hoành phi, câu đối nói về nghĩa, tín. Nhiều câu đối nhắc chữ trung, chữ nghĩa; nhờ người đọc chữ Hán dịch giúp một câu là hiểu tinh thần nơi này.

Các bàn thờ phụ. Như nhiều hội quán khác, ngoài vị chính còn có các bàn thờ phụ; hỏi người trông coi để biết thờ ai.

Lư hương và nhang vòng. Ít nhang vòng hơn chùa Bà nhưng vẫn có; lư đồng lớn đặt ở các gian.

Mái và đầu hồi. Đứng ngoài nhìn lên để thấy trang trí trên nóc; so với chùa Bà Tuệ Thành sẽ nhận ra khác biệt giữa thợ Quảng và thợ Triều.

Gian khách và bảng công đức. Tên các hiệu buôn Triều Châu qua nhiều đời được ghi lại ở đây.

Lễ chùa Ông cho đúng nếp

Lễ vật đơn giản là đủ. Hoa, trái cây, nhang; người buôn hay dâng thêm trà, rượu nhỏ theo nếp nhà, khách vãng lai không cần.

Thắp nhang theo thứ tự từ ngoài vào. Lư ngoài trước, chính điện sau, bàn thờ phụ sau cùng; đi theo dòng người.

Về chuyện sờ ngựa. Có người có thói quen xoa lưng ngựa, rung chiếc chuông nhỏ ở cổ ngựa để cầu may; nếu có biển hay người trông coi nhắc không chạm thì làm theo.

Khấn rõ việc, nhất là việc làm ăn. Người buôn khấn kèm lời hứa giữ tín: cầu buôn may và hứa làm ăn đàng hoàng.

Không đứng chắn trước bàn thờ chính. Gian chính điện không rộng; lễ xong lùi ra cho người sau.

Không mang đồ ăn vào trong để ăn. Lễ vật đặt lên bàn rồi để đó, không bày ra ăn tại chỗ.

Ngày vía Quan Công rất đông. Theo lệ phổ biến, vía Quan Công là ngày 24 tháng 6 âm lịch, nhưng mỗi nơi có lệ riêng; hỏi ban quản trị nếu muốn đi đúng ngày.

Mùa Nguyên Tiêu cũng đông. Rằm tháng Giêng hội quán thường có lễ lớn, người đến xin lộc đông; đi xem thì giữ tài sản và giữ trẻ nhỏ.

Chùa Ông Nghĩa An và chùa Bà Tuệ Thành: khác nhau ở đâu?

Hai hội quán nằm gần nhau trên đường Nguyễn Trãi, nhiều người đi liền một buổi. Bảng này giúp nhìn ra khác biệt.

Câu hỏi thường gặp

Chùa Ông Chợ Lớn có phải hội quán Nghĩa An không?

Đúng. Người Sài Gòn quen gọi hội quán Nghĩa An trên đường Nguyễn Trãi là chùa Ông vì nơi đây thờ Quan Công. Ở Chợ Lớn còn vài nơi khác thờ Quan Công nên nói kèm tên đường cho chắc.

Vì sao ở chùa Ông có tượng ngựa?

Đó là ngựa Xích Thố, con ngựa gắn với Quan Công trong truyện Tam Quốc. Ngựa được đặt ở gian trước như một phần của bộ thờ.

Người Triều Châu là người Tiều phải không?

Phải. Người Việt Nam Bộ gọi người Triều Châu là người Tiều. Họ nói tiếng thuộc nhóm Mân Nam, khác tiếng Quảng Đông.

Đến chùa Ông nên cầu gì?

Người buôn thường cầu làm ăn thuận lợi và hứa giữ chữ tín, vì Quan Công là biểu tượng của nghĩa và tín. Khách bình thường cầu bình an là phù hợp.

Vía Quan Công là ngày nào?

Theo lệ phổ biến là ngày 24 tháng 6 âm lịch. Mỗi hội quán có thể có lệ riêng nên nên hỏi ban quản trị trước khi đi.

Có được chụp ảnh trong chùa Ông không?

Thường được chụp khung cảnh, kiến trúc. Nên tránh flash vào tượng, không chụp cận mặt người đang khấn và làm theo biển nhắc nếu có.