Các vị thần trong chùa miếu người Hoa ở Chợ Lớn: ai là ai, cầu gì

Vào một hội quán người Hoa ở Chợ Lớn, gần như lúc nào cũng gặp nhiều vị thần cùng một mái: vị thờ chính ở gian giữa, các vị khác ở bàn thờ hai bên. Gặp nhiều nhất là Thiên Hậu, nữ thần che chở người đi biển và người buôn; Quan Công, biểu tượng của chữ tín; Quan Âm, vị Bồ Tát từ bi; Bà Mẹ Sanh cùng các bà mụ, lo chuyện sinh nở, con cái; Thần Tài và Ông Địa, lo tài lộc; Ông Bổn, vị thần giữ yên một vùng. Ngoài sân, lư hương lớn thường là để khấn trời.

Không đọc được chữ Hán vẫn nhận ra được từng vị nếu biết nhìn giới tính, màu mặt, trang phục, vật cầm tay và người hầu hai bên. Bài này là bảng tra cho người đi lễ lẫn người đi xem: mỗi vị là ai, người ta cầu gì, gặp ở đâu, và những chỗ dễ nhầm. Tín ngưỡng dân gian người Hoa pha trộn nhiều nguồn, mỗi nơi có cách giải thích riêng; khi kể, nên nói "theo cách hiểu phổ biến".

Vì sao một hội quán thờ nhiều vị như vậy?

Tín ngưỡng dân gian người Hoa không tách bạch như giáo lý của một tôn giáo. Nó gom các vị từ nhiều nguồn: thần biển của dân chài, danh tướng được phong thần, Bồ Tát của nhà Phật, thần đất của nhà nông, thần tài của dân buôn. Ai cần gì thì cầu vị lo việc ấy, và một hội quán đặt nhiều bàn thờ để đáp nhiều nhu cầu của người trong bang.

Vị thờ chính cho biết bản sắc của hội quán: người Quảng Châu ở Tuệ Thành thờ Bà, người Triều Châu ở Nghĩa An thờ Ông. Các vị thờ phụ thì cho biết đời sống của cộng đồng: có bàn thờ Mẹ Sanh là có nhiều nhà cầu con; có bàn thờ thần tài là dân buôn đông; có bàn thờ các vị tiền hiền là bang nhớ người có công.

Theo thời gian, các vị được thêm vào khi cộng đồng có nhu cầu mới, khi có người cúng tượng, hoặc khi một hội quán nhỏ gần đó giải thể và gửi bàn thờ sang. Vì thế hai hội quán cùng thờ Bà có thể có bộ thờ phụ khác nhau.

Người đi lễ thường lễ hết các bàn thờ, không chỉ vị mình cầu. Đó là phép lịch sự với "chủ nhà" và các vị "khách" trong nhà. Khách đi xem không bắt buộc làm vậy, nhưng nếu thắp nhang thì nên thắp đủ theo thứ tự.

Bảng tra nhanh các vị thần thường gặp

Bảng gom các vị hay gặp nhất ở chùa miếu người Hoa Chợ Lớn. Ngày vía ghi theo lệ phổ biến, mỗi nơi có thể khác; muốn đi đúng ngày nên hỏi ban quản trị.

Bảng không kể hết. Ở Chợ Lớn còn có những nơi thờ Huyền Thiên Thượng Đế (dân gian gọi Ông Bắc Đế), thờ thần y, thần văn chương, Thái Tuế và các vị tiền hiền của từng bang. Gặp vị lạ thì hỏi người trông coi.

Thiên Hậu: vì sao người buôn Chợ Lớn thương Bà đến vậy

Theo truyền thuyết phổ biến, Thiên Hậu vốn là một cô gái vùng biển Phúc Kiến, khi sống đã cứu người gặp nạn trên biển, khi mất được dân tôn thờ, qua nhiều đời được phong tới tước Thiên Hậu. Người Hoa đi biển xuống phương nam mang Bà theo trên thuyền, đến đâu dựng miếu Bà ở đó.

Ở Chợ Lớn, Bà được thờ chính ở hội quán Tuệ Thành của người Quảng Châu và hội quán Hà Chương của người Phúc Kiến, và có mặt ở bàn thờ phụ của nhiều nơi khác. Một nữ thần vùng Phúc Kiến được người Quảng thờ làm vị chính cho thấy Bà đã vượt khỏi ranh giới một bang, thành Bà của mọi người đi xa.

Bây giờ ít ai còn đi ghe, nhưng người ta vẫn cầu Bà cho những chuyến đi khác: con đi du học, chồng đi làm xa, hàng gửi đi tỉnh. Tiểu thương cầu Bà cho buôn may bán đắt. Câu "nhờ ơn Bà" vẫn nghe trong nhiều tiệm.

Ai muốn biết nên xem gì ở chùa Bà Tuệ Thành, thứ tự thắp nhang ra sao, có thể đọc bài hội quán Tuệ Thành – chùa Bà Thiên Hậu.

Quan Công và bộ ba trên bàn thờ

Quan Công là Quan Vũ, vị tướng thời Tam Quốc nổi tiếng trung nghĩa, được đời sau phong làm Quan Thánh Đế Quân. Tượng Quan Công dễ nhận nhất: mặt đỏ, râu dài, mắt phượng, áo xanh lục. Nhiều tượng đặt Ông ngồi đọc sách Xuân Thu.

Bên trái, bên phải thường là Quan Bình, con nuôi của Ông, mặt trắng, cầm ấn, và Châu Xương, tuỳ tướng, mặt đen, cầm đại đao Thanh Long. Bộ ba này lặp lại ở gần như mọi nơi thờ Quan Công, từ hội quán lớn tới bàn thờ trên kệ của một tiệm tạp hoá.

Với dân buôn Chợ Lớn, Quan Công là thần giữ chữ tín, vì thế cũng được coi như một vị thần tài phía võ. Ở hội quán Nghĩa An của người Triều Châu, Ông là vị thờ chính; xem thêm ở bài hội quán Nghĩa An – chùa Ông.

Một chi tiết người làm nghề hay nhắc: tượng Quan Công trong tiệm thường đặt cao, mặt hướng ra cửa, như người đứng canh cửa tiệm. Đặt thế nào là chuyện của từng nhà; nếu mua tượng về thờ, nên hỏi người lớn tuổi trong họ hoặc người trông coi hội quán về nếp của bang mình.

Quan Âm, Bà Mẹ Sanh và các bà: chuyện cầu an, cầu con

Quan Âm là vị được thờ rộng nhất. Dù gốc là Bồ Tát của nhà Phật, Quan Âm có mặt ở rất nhiều hội quán, miếu người Hoa, và là vị thờ chính ở Ôn Lăng trên đường Lão Tử.

Nhận ra Quan Âm. Tướng nữ hiền hậu, áo trắng hoặc áo màu nhạt, tay cầm bình nước cam lộ và cành dương liễu.

Bà Mẹ Sanh lo việc sinh nở. Ở hội quán Tam Sơn trên đường Triệu Quang Phục, người ta quen gọi là chùa Bà Mẹ Sanh; nhiều cặp vợ chồng đến cầu con.

Các bà mụ đi kèm. Hai bên bà chính thường có nhiều tượng bà nhỏ, mỗi bà bế một đứa trẻ; dân gian nói các bà lo từng việc nhỏ của đứa trẻ từ lúc mới sinh.

Lễ vật cầu con. Thường là hoa, trái, có nơi có lệ dâng đồ chơi, quần áo trẻ con nhỏ khi trả lễ; hỏi người trông coi về lệ của nơi đó.

Trả lễ khi có tin vui. Người Hoa trọng chuyện trả lễ; nhiều nhà bế con đến lễ tạ khi con đầy tháng, thôi nôi.

Cầu con không thay được khám bệnh. Đi lễ cho yên lòng là chuyện riêng của mỗi người; chuyện hiếm muộn cần gặp bác sĩ chuyên khoa để được khám và tư vấn.

Không đùa cợt chuyện cầu con. Người đến cầu thường mang nỗi lo rất thật; đứng gần thì giữ im lặng, đừng chụp ảnh họ.

Thần Tài, Ông Địa, Ông Bổn: những vị gần gũi nhất với dân buôn

Thần Tài và Ông Địa thường đi cặp. Ở các tiệm Chợ Lớn, bàn thờ Thần Tài – Ông Địa đặt dưới đất, cạnh cửa hoặc góc tiệm; đây là nếp người Việt Nam Bộ học từ người Hoa và giờ phổ biến khắp nơi.

Ông Địa là thần đất. Ông già bụng phệ, cười tươi, tay cầm quạt; người buôn cầu Ông giữ đất, giữ tiệm, giữ khách.

Thần Tài có nhiều hình dạng. Có tượng mặc áo mũ quan cầm thỏi vàng, có tượng cầm như ý; người Hoa còn phân văn tài thần, võ tài thần.

Mùng mười tháng Giêng là ngày vía Thần Tài theo lệ phổ biến. Ở Nam Bộ, nhiều người đi mua vàng lấy hên ngày này; đây là phong tục, đừng mua vì sợ "mất lộc".

Ông Bổn là thần giữ yên một vùng. Có nhiều miếu Ông Bổn ở Chợ Lớn và Nam Bộ; gốc tích của Ông mỗi nơi giải thích khác, có nơi gắn với thần đất, có nơi gắn với một nhân vật lịch sử.

Phúc Đức Chính Thần. Là danh xưng trang trọng của thần đất, hay gặp trên biển chữ Hán ở các miếu nhỏ.

Bàn thờ ở tiệm và bàn thờ ở hội quán khác nhau. Ở tiệm là nếp riêng từng nhà; ở hội quán là nếp chung của bang. Đừng lấy nếp của tiệm này áp cho tiệm kia.

Không có vị nào "bảo đảm" giàu. Thờ cúng là để yên lòng và nhắc mình làm ăn tử tế; chuyện tiền bạc phải tự tính kỹ, đừng đổ vốn theo lời hứa của ai nhân danh thần tài.

Nhận ra một vị thần khi không đọc được chữ Hán

Đứng trước một bàn thờ lạ, có thể dò theo thứ tự dưới đây. Kết hợp ba bốn dấu hiệu thì đoán khá đúng.

1. Xem vị trí. Gian giữa, cao nhất là vị chính của nơi đó; bàn thờ hai bên là vị phụ; bàn thờ dưới đất thường là Ông Địa.
2. Xem nam hay nữ. Nữ thần đội mũ miện có tua là Bà Thiên Hậu; nữ tướng hiền áo trắng là Quan Âm; bà bế trẻ là các bà mụ.
3. Xem màu mặt. Mặt đỏ râu dài là Quan Công; mặt đen cầm đao bên cạnh là Châu Xương.
4. Xem vật cầm tay. Bình nước, cành liễu là Quan Âm; ấn là Quan Bình; thỏi vàng là Thần Tài; quạt và bụng tròn là Ông Địa.
5. Xem người hầu, con vật đi kèm. Ngựa đỏ là ngựa Xích Thố của Quan Công; hai vị hầu cầm vật lạ hai bên Bà thường là các vị hộ vệ của Bà.
6. Xem tên hội quán, tên miếu. Tên quê và tên miếu nhiều khi đã cho biết vị chính.
7. Hỏi người trông coi. Câu "bàn thờ này thờ ai vậy cô/chú" không bao giờ thừa.

Dò sai cũng không sao, miễn đừng nói chắc như đinh đóng cột trước mặt người đi lễ. Mỗi nơi có cách tạc tượng riêng, nhất là sau nhiều lần trùng tu.

Tình huống thật: dẫn bạn đi lễ và bị hỏi "vị này là ai?"

Một bạn trẻ dẫn đồng nghiệp từ Hà Nội đi chùa Bà Tuệ Thành. Đồng nghiệp chỉ tượng Bà, hỏi: "Có phải Phật Bà Quan Âm không?". Đây là nhầm lẫn rất hay gặp, vì cả hai đều là nữ, đều được gọi là "Bà". Trả lời gọn: đây là Thiên Hậu, nữ thần biển, khác Quan Âm là Bồ Tát; nhìn mũ miện có tua là phân biệt được.

Đi tiếp sang chùa Ông Nghĩa An, đồng nghiệp hỏi sao lại thờ một ông tướng trong chùa. Câu trả lời đúng là: đây là hội quán chứ không phải chùa Phật; người buôn Triều Châu thờ Quan Công vì chữ tín. Câu chuyện từ đây chuyển sang nếp buôn bán, và người nghe sẽ nhớ lâu hơn mọi bảng tra.

Một tình huống khác: một chị đến chùa Bà Mẹ Sanh cầu con, nhờ người đi cùng chỉ cách khấn. Không cần văn khấn dài: khấn tên, tuổi, nơi ở của hai vợ chồng, việc cầu, rồi thắp nhang ở bàn thờ chính và các bà mụ. Cùng lúc, nên nhẹ nhàng nhắc chị đi khám chuyên khoa nếu chưa đi; tín ngưỡng và y học không loại trừ nhau.

Điểm chung: khi được hỏi về thần thánh của một cộng đồng khác, trả lời ngắn, đúng, kèm lý do "vì sao người ta thờ", và nói "theo cách hiểu phổ biến" khi không chắc. Đừng đùa về thần thánh của người khác trong nơi thờ tự.

Những chỗ dễ nhầm khi nói về các vị thần

Nhầm Thiên Hậu với Quan Âm. Cả hai là nữ, đều được gọi "Bà"; Thiên Hậu đội mũ miện có tua, Quan Âm áo trắng cầm bình nước.

Nhầm Quan Công với một vị Phật hộ pháp. Một số chùa Phật cũng thờ Quan Công như vị hộ pháp, nhưng ở hội quán, Ông là vị thờ chính theo tín ngưỡng dân gian.

Cho rằng Ông Địa chỉ có ở tiệm người Hoa. Nếp thờ Thần Tài – Ông Địa đã thành phổ biến khắp Nam Bộ, cả trong tiệm người Việt.

Gán một gốc tích duy nhất cho Ông Bổn. Mỗi nơi giải thích khác; nói "có nhiều cách giải thích" là đúng mực nhất.

Đọc ngày vía trên mạng rồi áp cho mọi nơi. Ngày vía có lệ phổ biến, nhưng từng hội quán có lịch riêng; hỏi ban quản trị.

Coi tượng mới là "không thiêng". Tượng làm lại khi trùng tu vẫn là tượng thờ; người đi lễ không phân biệt cũ mới.

Hứa "cầu gì được nấy" khi dẫn người khác đi. Đó là lời hứa không ai giữ được; chỉ nên nói người ta thường cầu gì ở đây.

Khi nào nên hỏi người có chuyên môn?

Khi cần gốc tích chính xác để viết bài, làm sách. Hỏi nhà nghiên cứu tôn giáo, văn hoá dân gian; đọc các công trình về tín ngưỡng người Hoa ở Nam Bộ.

Khi đọc hoành phi, câu đối, sớ chữ Hán. Nhờ người có chuyên môn Hán Nôm; nhiều chữ là tên phong tước, rất dễ dịch sai.

Khi muốn lập bàn thờ tại nhà, tại tiệm. Hỏi người lớn tuổi trong họ, ban quản trị hội quán của bang mình về nếp đặt bàn thờ.

Khi cầu con, cầu khỏi bệnh. Đi lễ cho yên lòng, nhưng chuyện sức khoẻ, hiếm muộn phải gặp bác sĩ chuyên khoa.

Khi cầu thần tài rồi tính chuyện đầu tư lớn. Tự tính toán kỹ, hỏi người có chuyên môn tài chính; không ai hứa lời được.

Khi ai đó nhân danh thần thánh đòi tiền. Hỏi thẳng ban quản trị hội quán; gặp dấu hiệu lừa đảo thì báo công an phường.

Khi muốn cúng tượng, cúng đồ thờ cho hội quán. Liên hệ ban quản trị trước; hội quán là di tích thì việc đưa thêm đồ thờ có thể cần ý kiến cơ quan quản lý di tích.

Câu hỏi thường gặp

Thiên Hậu và Quan Âm khác nhau thế nào?

Thiên Hậu là nữ thần biển trong tín ngưỡng dân gian người Hoa, thường đội mũ miện có tua châu. Quan Âm là Bồ Tát của nhà Phật, thường mặc áo trắng, cầm bình nước và cành dương liễu.

Hai vị đứng hai bên Quan Công là ai?

Theo cách thờ phổ biến, đó là Quan Bình, con nuôi của Ông, cầm ấn, và Châu Xương, tuỳ tướng, cầm đại đao. Bộ ba này lặp lại ở hầu hết nơi thờ Quan Công.

Chùa Bà Mẹ Sanh ở Chợ Lớn là nơi nào?

Người Sài Gòn quen gọi hội quán Tam Sơn trên đường Triệu Quang Phục là chùa Bà Mẹ Sanh. Nhiều cặp vợ chồng đến đây cầu con.

Ông Bổn là ai?

Ông Bổn là vị thần giữ yên một vùng trong tín ngưỡng người Hoa ở Nam Bộ. Gốc tích của Ông mỗi nơi giải thích khác nhau, chưa có một cách hiểu thống nhất.

Vì sao bàn thờ Ông Địa đặt dưới đất?

Ông Địa là thần đất nên bàn thờ đặt sát đất, thường ở góc tiệm hoặc gần cửa, đi cặp với Thần Tài. Đây là nếp phổ biến khắp Nam Bộ.

Lư hương lớn ngoài sân hội quán để thờ ai?

Thường là để khấn trời đất, dân gian gọi là Thiên Công. Người đi lễ thắp nhang ở đây trước rồi mới vào các bàn thờ bên trong.