Một dãy phố Chợ Lớn thường có ít nhất ba lớp thời gian chồng lên nhau: nhà gạch thấp tầng mái ngói với mặt tiền đắp chỉ, nhà bê tông có lam chắn nắng và tường đá rửa, và nhà ống mới cao tầng ốp kính, gạch men. Nhìn mái, vật liệu bề mặt, kiểu cửa và tỷ lệ chiều cao là đoán được ngôi nhà thuộc lớp nào, và đã bị sửa bao nhiêu lần.
Đoán không có nghĩa là chắc. Nhiều nhà được xây theo kiểu của một thời rồi sửa theo kiểu của thời sau, nên một mặt tiền có thể mang hai ba lớp cùng lúc. Bài này là một bộ khoá để đọc, giúp người đi bộ nhìn ra câu chuyện của một con phố mà không cần tới tư liệu.
Vì sao một dãy phố lại có nhiều lớp đến vậy?
Chợ Lớn chưa bao giờ được xây một lần cho xong. Mỗi căn nhà là của một chủ, mỗi chủ xây hoặc sửa vào lúc mình có tiền, theo kiểu đang thịnh hành lúc đó. Qua vài thế hệ, một dãy phố trở thành một chuỗi những quyết định riêng lẻ đặt cạnh nhau.
Có những dãy được xây cùng đợt bởi một chủ đầu tư, nhìn đồng đều từ đầu tới cuối: cùng chiều cao, cùng mẫu ban công, cùng trán tường. Những dãy này dễ nhận ra nhất, và cũng dễ thấy căn nào đã bị phá đi xây lại vì nó lệch hẳn khỏi nhịp chung.
Lại có những thay đổi đến từ bên ngoài: mở rộng đường làm mặt tiền bị cắt, quy định về chiều cao thay đổi, giá đất tăng khiến nhà thấp tầng bị thay bằng nhà cao tầng. Mỗi lần như vậy để lại một vết trên dãy phố.
Đọc các lớp thời gian không phải để chê nhà mới, khen nhà cũ. Nhà mới là nhu cầu thật của những gia đình thật. Đọc là để hiểu con phố đã sống qua những gì, và để biết trân trọng những gì còn lại.
Ba lớp thường gặp và cách nhận diện
Bảng dưới là những dấu hiệu gợi ý; một căn nhà có thể mang đặc điểm của nhiều lớp:
| Lớp | Mái và chiều cao | Mặt tiền và vật liệu | Cửa |
|---|---|---|---|
| Nhà gạch cũ | Một hai tầng, mái ngói, có trán tường che mái | Vữa vôi, gờ chỉ, cột áp tường, chữ Hán đắp nổi | Cửa vòm, cửa chớp gỗ, cửa ván tầng trệt |
| Nhà bê tông giữa thế kỷ | Hai đến bốn tầng, mái bằng hoặc mái ngói thấp sau tường | Đá rửa, lam bê tông, bông gió, ban công đặc | Cửa sổ chữ nhật, khung sắt, cửa lá sách gỗ |
| Nhà ống mới | Nhiều tầng, mặt tiền hẹp và cao, mái tôn hoặc sân thượng | Gạch men, kính, nhôm, đá ốp | Cửa kính lớn, cửa cuốn tầng trệt |
Cách nhanh nhất là nhìn tỷ lệ: nhà cũ thường thấp và bè ngang so với chiều cao, nhà mới cao vút trên cùng bề ngang đó.
Những dấu vết của các lần sửa
Tầng thêm trên nhà cũ. Tầng trên vật liệu khác, cửa khác, tường mỏng hơn, đặt lên tầng dưới có gờ chỉ cũ.
Trán tường bị che hoặc cắt. Chữ đắp nổi lấp sau bảng hiệu, hoặc bị trát phẳng còn để lại vệt.
Ban công bị bịt kính. Lan can sắt cũ còn đó nhưng phía sau đã có cửa kính nhôm.
Cửa ván thay cửa cuốn. Rãnh cửa ván cũ còn trên ngạch hoặc trên dầm cửa.
Gạch men ốp tầng trệt. Tầng trệt bóng loáng, tầng trên còn vữa vôi.
Hai căn đục thông. Mặt tiền chung một bảng hiệu nhưng còn thấy tường chung, hai trán tường.
Chuồng cọp, mái tôn cơi nới. Khung sắt lồi ra ngoài, mái tôn che ban công.
Màu sơn khác nhau giữa các tầng. Mỗi tầng một chủ sử dụng, mỗi người sơn một kiểu.
Đi một vòng: nên nhìn ở đâu?
Các con phố quanh chợ Bình Tây là nơi thấy rõ sự pha trộn: nhà buôn cũ, nhà bê tông, nhà mới san sát. Đứng ở vỉa hè đối diện và nhìn cả dãy thay vì từng căn, các lớp sẽ hiện ra theo nhịp chiều cao.
Phố Hải Thượng Lãn Ông và Triệu Quang Phục có nhiều nhà buôn lâu đời, một số còn giữ trán tường và chữ đắp. Khu quanh nhà thờ Cha Tam và đường Lương Nhữ Học cũng có những dãy phố đáng nhìn. Đi bộ chậm, ngẩng lên, đọc từng tầng.
Cách nhìn này cũng áp dụng được cho các hội quán, chùa miếu: công trình cũ thường đã qua nhiều lần trùng tu, có phần giữ nguyên, có phần làm mới. Tuy vậy, kiến trúc hội quán là một chủ đề riêng với nhiều quy ước tôn giáo; khi vào tham quan, giữ trật tự và tuân theo hướng dẫn của ban quản trị.
Mang theo sổ hoặc điện thoại để ghi lại những gì mình thấy, kèm vị trí đại khái. Đi lại cùng con phố sau vài năm, mình sẽ thấy chính những ghi chép đó trở thành tư liệu, vì phố cũ thay đổi nhanh hơn người ta nghĩ.
Những nhầm lẫn khi đoán tuổi nhà
Thấy mái ngói là nghĩ nhà rất cũ. Nhiều nhà mới vẫn lợp ngói, hoặc giữ mái ngói cũ trên tường mới.
Thấy chữ Hán là nghĩ tiệm vẫn của gia đình đó. Chữ còn đó nhưng chủ có thể đã đổi nhiều lần.
Tin năm đắp trên trán tường là năm xây toàn bộ. Có nhà đắp năm khi sửa, có nhà giữ năm cũ khi xây lại.
Coi đá rửa là dấu hiệu chắc chắn của một thời. Đá rửa được dùng qua nhiều năm và cả khi sửa.
Nhìn tầng trệt để đoán. Tầng trệt bị sửa nhiều nhất; nhìn lên tầng trên đáng tin hơn.
Nghĩ nhà đẹp là nhà khoẻ. Mặt tiền đẹp không nói gì về kết cấu bên trong; chuyện đó là việc của kỹ sư.
Nghĩ mọi nhà cũ đều được bảo vệ. Chỉ một số công trình nằm trong danh mục có quy định riêng; muốn biết phải hỏi cơ quan có thẩm quyền.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một căn nhà ở Chợ Lớn đã bao nhiêu tuổi?
Nhìn mái, vật liệu, kiểu cửa và tỷ lệ chiều cao để đoán lớp thời gian, rồi hỏi người lớn tuổi trong khu. Muốn chính xác thì phải xem giấy tờ nhà hoặc tư liệu lưu trữ.
Năm đắp trên trán tường có phải năm xây nhà không?
Thường là năm xây hoặc năm hoàn thành một lần sửa lớn, nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Nên coi đó là gợi ý, không phải bằng chứng chắc chắn.
Lam bê tông là gì?
Là các tấm bê tông đứng hoặc ngang gắn trước cửa sổ, mặt tiền để che nắng mà vẫn cho gió đi qua. Chúng phổ biến ở các công trình theo lối hiện đại giữa thế kỷ trước ở miền Nam.
Phố nào ở Chợ Lớn có nhiều nhà cũ để ngắm?
Các con phố quanh chợ Bình Tây, Hải Thượng Lãn Ông, Triệu Quang Phục, Lương Nhữ Học và khu quanh nhà thờ Cha Tam có nhiều dãy nhà đáng nhìn. Đi bộ buổi sáng sớm hoặc chiều muộn sẽ dễ ngắm hơn.
Nhà cũ ở Chợ Lớn có được bảo tồn không?
Một số công trình nằm trong danh mục có quy định riêng, nhiều nhà phố bình thường thì không. Muốn biết một căn cụ thể, nên hỏi UBND phường hoặc cơ quan quản lý kiến trúc, văn hoá.
Vì sao nhiều nhà cũ bị đập đi xây mới?
Vì nhà cũ xuống cấp, chi phí sửa cao, gia đình cần thêm chỗ ở và giá đất tăng khiến xây cao tầng có lợi hơn. Đó là quyết định của từng chủ nhà trong khuôn khổ quy định xây dựng.
