Chợ Lớn giàu lên vì đứng đúng chỗ lúa gạo miền Tây phải đi qua. Ghe chài chở lúa từ các tỉnh theo kênh rạch đổ về kênh Tàu Hũ, cập các bến dọc Bình Đông; lúa vào nhà máy xay của người Hoa ven kênh, thành gạo trắng, rồi theo ghe hoặc xe ra cảng Sài Gòn xuống tàu biển. Mỗi khâu trong chuỗi đó nuôi hàng nghìn người, và phố người Hoa mọc lên quanh chính những khâu ấy.
Người buôn lâu năm ở Chợ Lớn nói đùa: muốn hiểu vì sao con đường này bán bao bì, con đường kia bán cân, phải nhớ rằng trăm năm trước cả vùng sống bằng hạt gạo. Bài này đi lại con đường của hạt gạo, từ ruộng tới bến, và chỉ những gì còn nhìn thấy hôm nay.
Vì sao lúa gạo lại đổ về Chợ Lớn?
Miền Tây là vựa lúa, nhưng muốn bán lúa ra nước ngoài thì phải có chỗ gom hàng, chỗ xay xát và cảng biển. Cảng Sài Gòn nằm ở sông Sài Gòn, cách các tỉnh lúa khá xa. Con đường ngắn nhất và rẻ nhất là đường thuỷ: từ các sông rạch miền Tây, theo các kênh nối như kênh Chợ Gạo, ghe đi lên vùng Chợ Lớn, nơi kênh Tàu Hũ và rạch Bến Nghé dẫn tiếp ra sông Sài Gòn.
Chợ Lớn vì thế là cái cổ chai. Mọi chuyến ghe lúa đều phải qua đây. Ai đứng ở cổ chai thì nắm được giá. Người Hoa, vốn đã có mạng lưới buôn bán ở các tỉnh và ở cảng, đứng đúng vào chỗ đó từ rất sớm.
Thời Pháp, khi lúa gạo trở thành mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Nam Kỳ, các nhà máy xay xát lớn mọc lên dọc kênh Tàu Hũ và vùng Bình Đông. Nhiều nhà máy do người Hoa làm chủ, một số do người Pháp. Ống khói nhà máy gạo từng là cảnh quen của bờ kênh.
Người ta thường nói người Hoa "nắm" lúa gạo. Nói cho đúng thì họ nắm khâu giữa: thu mua ở các tỉnh qua mạng lưới chủ vựa, xay xát, buôn sỉ. Còn khâu trồng lúa là của nông dân miền Tây, và khâu tàu biển xuất khẩu phần lớn do các hãng nước ngoài nắm.
Hạt gạo đi từ ruộng tới tàu biển qua Chợ Lớn như thế nào?
Người làm nghề ngày xưa kể lại chuỗi này gần như thuộc lòng. Mỗi bước là một nhóm người, một kiểu nghề.
- Thu mua ở các tỉnh. Chủ vựa ở chợ huyện, chợ tỉnh mua lúa của nông dân, thường ứng tiền trước mùa và thu lúa sau mùa.
- Chở lúa bằng ghe chài. Ghe chài, loại ghe lớn chở lúa, xuôi ngược theo kênh rạch, đi theo con nước. Một chuyến kéo dài nhiều ngày.
- Cập bến ở Chợ Lớn. Ghe cập các bến dọc kênh Tàu Hũ, Bình Đông. Phu khuân vác vác lúa lên bờ, vào kho.
- Xay xát. Lúa vào nhà máy xay, tách vỏ, xát trắng, phân loại. Trấu, cám là hàng phụ, bán cho người nuôi heo, người đốt lò.
- Đóng bao, buôn sỉ. Gạo đóng bao, bán cho các tiệm sỉ ở Chợ Lớn hoặc chuyển đi xuất khẩu.
- Ra cảng. Gạo xuất khẩu theo ghe hoặc xe ra cảng Sài Gòn, xuống tàu biển.
Từ chuỗi này mới nảy ra những nghề phụ mà Chợ Lớn còn giữ tới giờ: bao bì, cân đo, sửa máy, đóng ghe, buôn trấu cám, cho vay vốn mùa vụ. Nhìn ngành hàng trên một con đường cũ, nhiều khi đoán được nó từng phục vụ khâu nào của hạt gạo.
Kênh Tàu Hũ và bến Bình Đông: hai trục sống của phố gạo
Kênh Tàu Hũ, người Pháp gọi là Arroyo Chinois, tức "rạch người Tàu", chạy dọc mặt nam của Chợ Lớn. Về cái tên Tàu Hũ, dân gian có nhiều cách giải thích, có người nói do ghe chở đậu, chở tàu hũ đậu đầy kênh, có người nói đọc trại từ một chữ khác; chưa có cách giải thích nào được công nhận chắc chắn.
Bờ bắc kênh là phố người Hoa, bờ nam là vùng Bình Đông với các bến, kho, vựa. Ngày xưa ghe đậu kín mặt nước, người ta có thể bước từ ghe này sang ghe kia. Ban đêm, ghe nào cũng thắp đèn, người buôn ngủ luôn trên ghe để giữ hàng.
Từ cuối thế kỷ 20, kênh ô nhiễm nặng, ghe thưa dần vì hàng chuyển sang đường bộ. Cuộc cải tạo kênh và làm đại lộ ven kênh (nay là đại lộ Võ Văn Kiệt) đã đổi hẳn bộ mặt bờ bắc: nhà sàn ven kênh bị giải toả, mặt nước sạch hơn, hai bên có đường lớn.
Bến Bình Đông thì còn giữ được ít nhiều nhịp cũ. Vẫn có những đoạn bờ có ghe cập, có vựa, có người bốc hàng, nhất là lúc sáng sớm. Ai muốn hình dung Chợ Lớn của hạt gạo thì nên ra Bình Đông vào buổi sáng, đứng xa xa mà nhìn, đừng chen vào khu bốc xếp.
Những dấu vết của phố gạo còn thấy hôm nay
Các vựa gạo quanh Bình Tây, Bình Đông. Vẫn còn những con đường, những dãy tiệm chuyên bán gạo sỉ, bao lớn xếp cao tới trần. Đi ngang sẽ ngửi thấy mùi gạo mới rất rõ.
Tiệm bao bì. Bao tải, bao dệt, dây buộc; ngành này mọc ra từ nhu cầu đóng bao lúa gạo và giờ phục vụ đủ thứ hàng.
Tiệm cân. Cân bàn, cân đồng hồ, quả cân; ngày xưa cân lúa, giờ cân đủ loại hàng sỉ.
Nhà kho có cửa lớn quay ra kênh. Một số nhà cũ ven kênh, ven rạch còn kiểu cửa kho rộng, nền cao, mặt sau quay ra nước.
Hội quán ven nước. Nhiều miếu thờ Thiên Hậu, bà chúa hộ người đi biển, đi sông, nằm gần đường thuỷ cũ; người buôn ghe đi xa thì cầu Bà.
Ngành cho vay vốn mùa vụ. Nếp ứng vốn trước, thu hàng sau từ thời buôn lúa vẫn còn trong cách làm ăn sỉ của Chợ Lớn: gối đầu, công nợ, mua chịu.
Tên gọi kênh, bến. Kênh Tàu Hũ, bến Bình Đông, kênh Đôi, kênh Tẻ vẫn là những cái tên người Chợ Lớn dùng hằng ngày.
Ký ức của người già. Nhiều ông bà ngoài bảy mươi còn nhớ tiếng máy xay, khói nhà máy, cảnh ghe đậu kín kênh; hỏi chuyện là một cách học lịch sử sống.
Đi tìm phố gạo xưa: nên và không nên
Nên đi sáng sớm. Bến Bình Đông, các vựa gạo đông nhất lúc sáng; trưa nắng gắt, hàng đã bốc xong, không còn gì để xem.
Nên đi bằng xe máy hoặc đi bộ đoạn ngắn. Đường ven kênh rộng nhưng xe tải ra vào nhiều, ô tô dừng đỗ khó.
Không đứng chắn lối bốc xếp. Người khuân vác mang bao rất nặng, va vào là nguy hiểm cho cả hai.
Không leo xuống bờ kè khi không có lối đi. Bờ kè trơn, nước kênh sâu và có con nước lên xuống; tuyệt đối không cho trẻ nhỏ đi sát mép nước.
Xin phép trước khi chụp người làm việc. Phần lớn người ta vui vẻ, nhưng có người không muốn; chụp cảnh từ xa là cách lịch sự nhất.
Không hỏi giá gạo rồi bỏ đi lúc vựa đang đông. Vựa sỉ bận rộn buổi sáng; muốn hỏi chuyện nghề thì quay lại lúc vắng khách.
Mua thử một ít gạo nếu muốn nói chuyện. Vài ký gạo là cái cớ đẹp để chủ vựa kể chuyện nghề, chuyện chợ ngày xưa.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Chợ Lớn trở thành trung tâm lúa gạo?
Vì nằm đúng trên đường thuỷ từ miền Tây lên cảng Sài Gòn. Ghe lúa phải qua đây, nên kho, vựa, nhà máy xay mọc lên dọc kênh Tàu Hũ và vùng Bình Đông.
Kênh Tàu Hũ tên tiếng Pháp là gì?
Người Pháp gọi là Arroyo Chinois, nghĩa là rạch người Tàu. Tên Tàu Hũ có nhiều cách giải thích dân gian, chưa có cách nào được công nhận chắc chắn.
Ghe chài là ghe gì?
Ghe chài là loại ghe lớn chuyên chở lúa gạo trên kênh rạch Nam Bộ, đi theo con nước. Ngày nay hàng hoá chuyển nhiều sang đường bộ nên ghe chài thưa hẳn.
Bây giờ Chợ Lớn còn nhà máy xay lúa không?
Những nhà máy lớn kiểu xưa ven kênh gần như không còn, vì xay xát đã chuyển về gần vùng trồng lúa. Chợ Lớn còn giữ vai trò buôn sỉ gạo qua các vựa.
Đi bến Bình Đông giờ nào đẹp?
Sáng sớm là lúc có ghe, có người bốc hàng, ánh sáng dịu. Nên đứng ở chỗ an toàn trên bờ, không xuống mép kè.
Người Hoa có làm chủ toàn bộ ngành gạo không?
Không. Họ mạnh ở khâu thu mua, xay xát và buôn sỉ; khâu trồng lúa là của nông dân miền Tây, còn vận tải biển xuất khẩu phần lớn do các hãng nước ngoài nắm thời Pháp.
