Một tiệm buôn người Hoa xưa ở Chợ Lớn được xếp theo chiều sâu: gian trước là quầy hàng mở ra phố, gian giữa là bàn sổ sách và bàn thờ, phía sau là kho, giếng trời và bếp, còn tầng trên là chỗ cả nhà ở. Đó là kiểu "nhà trên phố dưới", cách bố trí cho phép việc buôn và việc nhà cùng một mái mà không chồng lên nhau.
Ngày nay nhiều tiệm đã đổi chủ, đổi ngành, nhưng khung bố trí đó vẫn còn trong rất nhiều căn nhà quanh chợ Bình Tây hay phố Hải Thượng Lãn Ông. Hiểu nó giúp người thuê, người mua hay người sắp mở tiệm dùng ngôi nhà đúng với cách nó được làm ra, thay vì đánh vật với nó.
Gian trước: quầy hàng mở ra phố
Gian đầu tiên là nơi khách bước vào. Cửa mở rộng hết bề ngang nhà, ngày xưa là cửa ván tháo lắp, sau này là cửa sắt kéo. Hàng được bày từ sát cửa vào trong: hàng mẫu, hàng bán chạy để phía trước, hàng nặng, hàng cồng kềnh để sát tường.
Hai bên tường là kệ gỗ cao gần chạm trần, có khi phải dùng thang hoặc sào móc để lấy hàng trên cao. Kệ chạy dọc tường chung, tận dụng mọi phân chiều cao vì bề ngang không còn chỗ. Giữa gian là lối đi và quầy, đủ để khách đứng và người bán xoay xở.
Quầy là một chiếc bàn hay tủ kính chắn ngang hoặc chạy dọc, tách khu của khách với khu của người bán. Sau quầy là chỗ đứng của chủ hay người làm thân tín. Quầy cũng là ranh giới vô hình: khách đứng trước quầy, chưa được mời thì không bước sâu hơn.
Mái hiên và vỉa hè trước cửa là phần mở rộng tự nhiên của gian trước. Ở các phố buôn sỉ, hàng tràn ra hiên, xe hàng đậu sát lề để bốc dỡ. Ranh giới giữa nhà và phố ở đây rất mờ, và người mới thuê tiệm nên hỏi rõ quy định của phường về việc sử dụng vỉa hè để tránh rắc rối.
Gian giữa: sổ sách, bàn thờ và chỗ tiếp mối quen
Bàn tài phú. Bàn của người giữ sổ sách, tiền nong, thường đặt ở chỗ nhìn được ra cửa mà vẫn khuất khách vãng lai.
Két sắt. Đặt ở chỗ kín, gần bàn sổ sách hoặc dưới gầm cầu thang.
Bàn thờ Thần Tài, Ông Địa. Đặt sát đất, hướng ra cửa, ngay trong gian buôn bán.
Bàn thờ cao. Thờ Quan Công, thờ tổ tiên, thường ở gian trong, trên cao, nơi trang trọng nhất.
Bộ bàn trà nhỏ. Chỗ ngồi uống trà với mối quen, bàn chuyện làm ăn, tách khỏi khách mua lẻ.
Cầu thang lên gác. Thường đặt dọc tường ở gian giữa hoặc gian sau, dốc và hẹp để tiết kiệm chỗ.
Vách ngăn không chạm trần. Chia gian mà vẫn để gió và ánh sáng đi qua phía trên.
Đèn lồng, câu đối. Treo theo dịp Tết, khai trương, nhiều nhà giữ quanh năm.
Phía sau: kho, giếng trời, bếp và lối hẻm
Qua gian giữa là khoảng giếng trời, nơi ánh sáng rọi xuống giữa căn nhà dài. Quanh giếng trời là chỗ rửa ráy, phơi phóng, có khi là vài chậu cây. Đây là ranh giới rõ nhất giữa phần buôn và phần nhà.
Kho thường nằm sau giếng trời, hoặc trên gác phía trước. Hàng nhập về từ cửa sau nếu nhà thông ra hẻm, hoặc khuân qua cửa trước vào lúc vắng khách. Một tiệm khéo xếp sẽ để hàng nặng ở tầng trệt gần cửa ra vào, hàng nhẹ lên gác.
Bếp đặt cuối nhà để khói và mùi thoát ra phía sau. Nhà vệ sinh cũng thường ở cuối, sát hẻm. Đây là những phần bị sửa nhiều nhất qua các đời chủ, vì nhu cầu sinh hoạt thay đổi nhanh hơn nhu cầu buôn bán.
Cửa sau mở ra hẻm là một chi tiết quý. Nó cho gió xuyên nhà, cho lối nhập hàng riêng, và là lối thoát khi có sự cố. Nhiều nhà đã bịt cửa sau, cơi nới ra hẻm, khiến căn nhà mất cả luồng gió lẫn lối thoát hiểm.
Tầng trên: nơi cả gia đình sống
Gian trước tầng trên là phòng khách hoặc phòng ngủ chính. Có ban công nhìn ra phố, sáng và thoáng nhất.
Gian sau là phòng ngủ các thế hệ. Nhà đông người chia nhỏ bằng vách gỗ.
Gác lửng cho người làm. Ngày xưa người làm ở cùng chủ, ngủ trên gác lửng phía trên quầy.
Sân phơi trên mái hoặc ban công sau. Chỗ phơi đồ, phơi hàng khô, trồng vài chậu cây.
Bàn thờ gia tiên. Có nhà đặt bàn thờ tổ tiên ở tầng trên thay vì gian giữa tầng trệt.
Sàn gỗ và tiếng động. Sàn gỗ truyền âm, nên nhịp sinh hoạt của người trên gác ảnh hưởng thẳng xuống tiệm.
Cầu thang nội bộ. Lối lên tầng trên đi xuyên qua tiệm, nên đóng cửa tiệm là cả nhà cùng nghỉ.
Tiệm xưa và cách dùng hôm nay
Nhiều căn nhà vẫn giữ khung cũ nhưng công năng đã đổi. Bảng dưới là những thay đổi thường gặp:
| Bộ phận | Xưa dùng để | Nay hay thành | Điều nên giữ |
|---|---|---|---|
| Gian trước | Quầy, kệ hàng | Tiệm bán lẻ, quán ăn, cà phê | Chiều cao trần, cửa rộng |
| Gian giữa | Bàn sổ sách, bàn thờ, tiếp mối | Kho, phòng làm việc | Vách ngăn hở trên để thông gió |
| Giếng trời | Sáng, gió, phơi phóng | Bị lợp kín làm phòng | Ít nhất lợp kính có khe thoáng |
| Gác lửng | Chỗ người làm ngủ, hàng nhẹ | Kho, phòng ngủ thêm | Không chất hàng nặng lên sàn gỗ cũ |
| Cửa sau | Gió xuyên nhà, nhập hàng, thoát hiểm | Bị bịt, cơi nới | Giữ lối thoát và luồng gió |
Người thuê tiệm để mở quán ăn, cà phê hay homestay nên tìm cách đặt chức năng mới vào đúng chỗ của chức năng cũ, ví dụ bếp vẫn ở cuối nhà, khách vẫn ở gian trước. Làm ngược lại thường tốn nhiều tiền sửa và kém thoáng.
Câu hỏi thường gặp
Nhà trên phố dưới là gì?
Là kiểu nhà phố mà tầng trệt và phần trước dùng để buôn bán, còn phía sau và các tầng trên để gia đình ở. Kiểu nhà này phổ biến ở các khu buôn của người Hoa như Chợ Lớn và các phố buôn cổ khác.
Bàn tài phú là gì?
Là bàn của người giữ sổ sách, tiền bạc trong tiệm người Hoa. Tài phú là người lo kế toán, thu chi, công nợ; ở tiệm lớn đó thường là người được chủ tin cẩn nhất.
Vì sao bàn thờ Ông Địa đặt ngay trong gian buôn bán?
Vì Ông Địa và Thần Tài được thờ để cầu cho việc buôn bán, nên đặt ở nơi buôn bán, sát đất, hướng ra cửa. Bàn thờ tổ tiên và Quan Công thường đặt cao hơn, ở gian trong.
Thuê nhà phố cũ Chợ Lớn mở quán cà phê có hợp không?
Hợp nếu tận dụng được trần cao, giếng trời, kệ gỗ cũ. Cần kiểm kết cấu sàn gác nếu cho khách ngồi trên gác, và lo đủ điều kiện phòng cháy, điện nước trước khi mở.
Có nên bịt cửa sau ra hẻm để thêm chỗ?
Nên cân nhắc kỹ, vì cửa sau là lối gió xuyên nhà và lối thoát hiểm. Bịt đi thì nhà bí hơn và khó thoát khi có cháy.
Kệ gỗ cũ trong tiệm có nên giữ không?
Nếu gỗ còn tốt, không mối mọt thì nên giữ, vì đó là phần làm nên dáng tiệm cũ và thường bền hơn kệ mới. Kiểm mối kỹ trước khi chất hàng lại.
