Vì sao nhà phố Chợ Lớn hẹp và sâu: giếng trời, gác lửng, thông gió

Nhà phố Chợ Lớn hẹp và sâu vì mặt tiền là thứ quý nhất của người buôn: một con phố chia được càng nhiều nhà thì càng nhiều cửa hàng, và mỗi nhà chỉ cần đủ rộng cho một quầy, một cánh cửa. Phần còn lại kéo dài về phía sau làm kho, làm chỗ ở. Để sống được trong một ngôi nhà dài hun hút như vậy, người xưa dựa vào giếng trời, gác lửng và những cửa thông gió đặt rất có tính toán.

Ai từng bước vào một căn nhà cũ trên các con phố quanh chợ Bình Tây hay đường Triệu Quang Phục đều có cảm giác giống nhau: ngoài nắng chói, vào trong tối dần, rồi bất ngờ có một khoảng sáng ở giữa nhà. Khoảng sáng đó không phải ngẫu nhiên. Bài này giải thích vì sao ngôi nhà có hình dạng như vậy và người đang ở nên đối xử với nó thế nào.

Mặt tiền hẹp: chuyện của đất và chuyện của buôn bán

Ở một khu buôn bán sầm uất, giá đất tính theo khả năng bán hàng, và khả năng bán hàng nằm ở mặt tiền. Một miếng đất mặt phố chia theo chiều ngang thành nhiều lô hẹp cho phép nhiều tiệm cùng có cửa ra đường. Chủ đất có lợi, người thuê có lợi, khách đi dọc phố cũng có lợi vì gặp nhiều cửa hàng hơn trên cùng một đoạn đường.

Thói quen này không riêng gì Chợ Lớn. Các khu phố buôn của người Hoa ở nhiều nơi trong vùng, cũng như phố cổ ở miền Bắc, đều có những căn nhà ống tương tự. Điểm chung là nhịp sống "nhà trên phố dưới": tầng trệt và phần trước để buôn, phần sau và tầng trên để ở.

Chiều sâu là cách bù lại cho chiều ngang. Hàng hoá cần chỗ chứa, gia đình đông người cần chỗ ngủ, bếp cần chỗ thoát khói. Tất cả được xếp nối tiếp nhau theo chiều dài miếng đất, đôi khi xuyên qua tới con hẻm hay con phố phía sau.

Kết quả là một kiểu nhà rất khó: hai bên là tường chung với hàng xóm, chỉ có mặt trước và mặt sau tiếp xúc với trời. Không có giải pháp gì thì giữa nhà sẽ tối, bí và nóng quanh năm. Chính chỗ khó đó sinh ra những chi tiết làm nên nét riêng của nhà phố cũ.

Giếng trời làm những việc gì?

Đưa ánh sáng vào giữa nhà. Trong căn nhà chỉ có hai đầu hở, giếng trời là nguồn sáng duy nhất cho các gian giữa.

Tạo luồng gió đối lưu. Không khí nóng bốc lên thoát qua giếng trời, kéo gió mát từ cửa trước và cửa sau vào.

Hứng nước mưa. Nhiều giếng trời có đáy lát gạch, có rãnh thoát, ngày xưa còn hứng nước dùng.

Chia nhà thành các khối công năng. Phía trước giếng là phần buôn bán, tiếp khách; phía sau là phần sinh hoạt, bếp núc.

Tạo chỗ cho cây xanh. Vài chậu cây dưới giếng trời làm dịu nhiệt và dịu mắt cho cả căn nhà.

Làm chỗ phơi phóng. Gia đình đông người cần chỗ phơi đồ, và giếng trời là chỗ duy nhất có nắng.

Mang ý nghĩa phong thuỷ với nhiều gia đình. Người Hoa gọi khoảng trời giữa nhà là thiên tỉnh, nhiều nhà coi đó là chỗ tụ khí, tụ tài.

Giảm ẩm mốc. Có nắng, có gió lưu thông thì gỗ ít mục, tường ít mốc hơn so với nhà bịt kín.

Gác lửng, gác gỗ: thêm chỗ mà không thêm tầng

Trong nhiều căn nhà cũ, phía trên phần buôn bán là một tầng gác thấp, sàn gỗ, có khi chỉ đủ cao để người lớn đứng thẳng ở giữa. Đó là gác lửng, nơi chứa hàng nhẹ hoặc cho người làm ngủ. Gác lửng tận dụng chiều cao tầng trệt vốn được làm cao để cửa hàng thoáng và có chỗ treo hàng.

Gác gỗ dựa trên hệ dầm gỗ gác vào hai bức tường gạch chịu lực hai bên. Kết cấu này nhẹ, dễ sửa, nhưng sợ mối mọt và sợ ẩm. Nhiều gác đã được thay bằng sàn bê tông qua các lần sửa nhà, có lần thay đúng cách, có lần không.

Lên gác thường bằng cầu thang gỗ dốc, bậc hẹp. Người ở lâu quen chân, khách lạ thì nên bám tay vịn. Với người già và trẻ nhỏ, cầu thang này là chỗ dễ té ngã nhất trong nhà, đáng để lắp thêm tay vịn và đèn.

Chất hàng lên gác là chuyện thường của nhà buôn, nhưng sàn gỗ cũ có giới hạn chịu tải. Gác từng chứa vải, giấy nhẹ mà nay dồn hàng nặng như sắt, nước đóng chai, bao gạo là chuyện cần hỏi kỹ sư trước, nhất là khi thấy sàn võng hay dầm có vết nứt.

Những chi tiết thông gió khác trong nhà phố cũ

Trần cao ở tầng trệt. Khí nóng có chỗ bốc lên, người đứng dưới thấy mát hơn.

Cửa lá sách, cửa chớp. Đóng vẫn có gió lùa, chắn nắng, chắn mưa tạt mà không bí.

Ô thoáng trên cửa. Những ô gió nhỏ phía trên cửa đi giúp không khí lưu thông khi cửa đóng.

Bông gió, gạch thông gió. Ở các nhà xây sau này, mảng tường bằng gạch rỗng hoa văn vừa che vừa thoáng.

Cửa sau mở ra hẻm. Tạo luồng gió xuyên suốt từ mặt phố tới hẻm sau.

Lỗ thông hơi trên mái. Một số nhà có khe hoặc cửa mái nhỏ cho khí nóng thoát ra.

Bếp đặt cuối nhà. Khói và mùi thoát ra phía sau, không đi ngược vào gian khách.

Vách ngăn không chạm trần. Vách gỗ hay vách lửng giữa các gian để hở phía trên cho gió đi qua.

Giữ, sửa hay bịt giếng trời: cân nhắc theo tình huống

Nhiều gia đình bịt giếng trời để có thêm phòng hoặc vì sợ mưa tạt. Mỗi lựa chọn có cái giá riêng:

Nhiều nhà bịt giếng trời rồi phải gắn quạt hút, máy lạnh suốt ngày, và vài năm sau lại muốn mở ra. Trước khi bịt, đáng để sống thử vài mùa với giếng trời lợp kính có khe thoáng.

Sống trong nhà ống cũ hôm nay: những điều nên biết

Nhà ống Chợ Lớn đã qua nhiều đời chủ, mỗi đời sửa một chút. Có nhà đổ thêm tầng bê tông lên tường gạch cũ, có nhà đục thông hai căn, có nhà cơi nới ra phía sau che mất cửa thông gió. Người mua hay thuê một căn như vậy nên hình dung nó như một chồng các lần sửa, không phải một khối thống nhất.

Tường chung là chuyện đặc biệt quan trọng. Hai căn kề nhau thường dùng chung một bức tường. Hàng xóm đục tường, đổ móng mới hay đập nhà xây lại đều ảnh hưởng tới nhà mình. Khi thấy bên cạnh sửa lớn, nên chụp hình hiện trạng tường nhà mình trước để sau này có căn cứ nói chuyện.

Mùa mưa là lúc nhà cũ lộ hết điểm yếu: thấm tường chung, dột mái, nước tràn giếng trời. Dọn rãnh, kiểm máng xối trước mùa mưa là việc nhỏ mà đỡ nhiều chuyện lớn.

Cuối cùng, mọi việc động tới kết cấu như đục tường chịu lực, thay sàn gỗ bằng bê tông, đổ thêm tầng đều phải có kỹ sư xem và hỏi phường về giấy phép trước khi làm. Nhà cũ trông vững nhưng đã chịu tải theo một cách suốt nhiều chục năm; thay đổi cách chịu tải đột ngột là rủi ro thật.

Câu hỏi thường gặp

Nhà ống là gì?

Là kiểu nhà phố có mặt tiền hẹp và chiều sâu lớn, hai bên thường chung tường với nhà kế bên. Kiểu nhà này phổ biến ở các khu buôn bán như Chợ Lớn vì giúp nhiều tiệm cùng có cửa ra đường.

Giếng trời trong nhà người Hoa gọi là gì?

Người Hoa gọi khoảng trời giữa nhà là thiên tỉnh, nghĩa đen là giếng trời. Nhiều gia đình coi đó là chỗ đón ánh sáng, gió và cả vượng khí cho ngôi nhà.

Có nên bịt giếng trời để thêm phòng?

Bịt kín thường làm giữa nhà tối và bí, phải dùng quạt, máy lạnh nhiều hơn. Nếu sợ mưa, nên cân nhắc lợp kính có khe thoáng trước, và hỏi kỹ sư nếu định làm sàn ở chỗ giếng trời.

Sàn gác gỗ cũ có chất hàng nặng được không?

Tuỳ tình trạng dầm và sàn. Gác gỗ cũ thường được làm cho tải nhẹ; nếu thấy sàn võng, dầm nứt hay có mối, nên nhờ kỹ sư kiểm tra trước khi chất thêm hàng.

Vì sao nhà phố cũ mát hơn nhà mới?

Nhờ trần cao, tường gạch dày, giếng trời và cửa chớp tạo luồng gió xuyên nhà. Nhà mới bịt kín và dùng nhiều kính thường phải dựa vào máy lạnh.

Hàng xóm sửa nhà ảnh hưởng tường chung thì làm sao?

Chụp hình hiện trạng trước khi họ sửa, nói chuyện sớm và rõ ràng. Nếu có nứt, lún phát sinh, nhờ kỹ sư đánh giá và hỏi UBND phường về cách giải quyết.