Mái ngói âm dương gồm hai lớp ngói cong xếp xen nhau: lớp ngói ngửa (âm) nằm dưới làm rãnh dẫn nước, lớp ngói úp (dương) phủ lên chỗ hai hàng ngói ngửa gặp nhau. Mái kiểu này dột chủ yếu vì ngói xô lệch, vữa bong, rác lá làm nghẽn rãnh, và rui mè bên dưới mục. Sửa cho đúng là xử lý từ khung đỡ lên, chứ không chỉ trét keo lên chỗ thấy nước nhỏ xuống.
Ở Chợ Lớn, mái ngói âm dương thấy rõ nhất trên các hội quán như Nghĩa An, Ôn Lăng, Hà Chương, Thiên Hậu, và trên một số nhà cũ còn giữ mái. Nhìn từ trên cao, chúng là những dải sóng đều tăm tắp. Nhìn từ trong nhà, chúng là nỗi lo mỗi mùa mưa. Bài này giải thích cấu tạo của mái, vì sao nó dột, và những cách sửa nên tránh.
Mái ngói âm dương được cấu tạo như thế nào?
Viên ngói âm dương có hình lòng máng cong, gần giống một nửa ống tre bổ dọc. Lớp dưới xếp ngửa lên trời thành những hàng rãnh chạy từ nóc xuống diềm mái. Lớp trên xếp úp, đè lên mép của hai hàng ngói ngửa kề nhau. Nước mưa rơi xuống ngói úp, chảy sang hai bên vào rãnh ngói ngửa rồi trôi xuống diềm.
Các viên trong cùng một hàng xếp chồng mí lên nhau theo chiều dốc, viên trên đè lên viên dưới một đoạn để nước không chảy ngược vào. Ở nhiều công trình, ngói được gắn bằng vữa vôi hoặc vữa xi măng, nhất là ở hàng ngói úp và chỗ nóc mái, bờ mái.
Bên dưới ngói là hệ rui, mè bằng gỗ hoặc tre, gác lên đòn tay, đòn tay gác lên kèo hoặc tường. Ngói nặng, mái ngói âm dương lại xếp hai lớp nên tải trọng lên khung đỡ lớn hơn nhiều so với mái tôn. Khung đỡ khoẻ thì mái phẳng đều; khung đỡ mục thì mái võng, ngói xô, nước tìm đường xuống.
Trên các hội quán, đầu hàng ngói úp ở diềm mái thường có viên ngói đầu tròn hoặc có hoa văn, gọi chung là ngói đầu. Nóc mái và bờ mái có thể được trang trí bằng gốm, tượng, hoa văn đắp nổi. Những phần này đẹp nhưng cũng là chỗ nước dễ đọng, rêu dễ bám.
Vì sao mái ngói âm dương hay dột?
Ngói bị xô lệch. Gió lớn, mèo chuột đi lại, người trèo lên sửa ăng ten, sửa máy lạnh làm lệch viên ngói, hở mí chồng.
Vữa gắn bị bong. Vữa cũ lâu năm nứt, bong, ngói úp mất chỗ bám rồi trượt.
Rãnh ngói ngửa bị nghẽn. Lá cây, rác, xác chim, rêu dồn lại làm nước tràn qua mép rãnh vào trong.
Ngói vỡ, ngói nứt chân chim. Có viên nứt nhỏ khó thấy từ dưới đất, chỉ lộ khi mưa to.
Rui mè mục, mái võng. Mái võng làm độ dốc không đều, nước dồn về một chỗ và tràn.
Chỗ giao giữa mái và tường. Mái ngói gặp tường cao hơn, gặp mái tôn nhà bên, gặp ống khói là chỗ thấm nhiều nhất.
Máng xối nghẽn hoặc thủng. Nước không thoát kịp ở diềm mái rồi tràn ngược hoặc chảy vào tường.
Sửa chắp vá nhiều lớp. Mỗi lần dột trét một lớp vữa hay keo, lâu dần mái nặng thêm và nước tìm đường mới.
Những cách sửa sai phổ biến
Trét keo, trét hắc ín lên chỗ dột. Chặn được vài trận mưa, sau đó nước đi đường khác. Lớp trét còn làm khó lần sửa sau.
Đổ vữa xi măng phủ kín cả mái. Mái nặng thêm nhiều, khung gỗ cũ phải chịu tải vượt sức, và vữa nứt theo co giãn nhiệt.
Phủ một lớp tôn lên trên ngói cũ. Thêm tải, giữ ẩm giữa hai lớp, che khuất chỗ hư để nó hư thêm.
Thay ngói mà không xem rui mè. Ngói mới đặt lên khung mục thì vài mùa sau lại xô.
Trộn ngói khác loại. Ngói khác kích thước, khác độ cong không khớp mí, hở nước.
Sơn chống thấm lên mặt ngói. Có loại giúp được một phần, nhưng không chữa được ngói xô hay khung mục.
Để người không có nghề trèo lên. Đi sai chỗ trên mái ngói là làm vỡ thêm hàng loạt viên và có nguy cơ té ngã.
Sửa mái ngói âm dương: thứ tự hợp lý
Mỗi mái một khác, nhưng thợ có nghề thường đi theo nhịp này:
- Quan sát từ bên trong khi trời mưa. Đánh dấu chỗ nước xuống, chụp hình vết thấm trên trần, trên tường.
- Kiểm khung đỡ. Xem rui, mè, đòn tay có mục, có mối, có võng không. Khung hư thì sửa khung trước.
- Dỡ ngói vùng hư theo từng hàng. Xếp ngói còn tốt riêng để dùng lại, đánh dấu thứ tự nếu cần.
- Thay rui mè hư, chống mối. Dùng gỗ đã xử lý, giữ đúng khoảng cách cũ để ngói khớp.
- Lợp lại đúng mí chồng. Ngói ngửa trước, ngói úp sau, giữ độ chồng mí đều.
- Gắn lại hàng ngói úp, bờ nóc. Dùng vữa phù hợp, không đổ dày quá mức cần.
- Dọn máng xối, kiểm chỗ giao tường. Xử lý chỗ giao mái với tường bằng chi tiết che nước đúng cách.
Với các công trình có giá trị lịch sử như hội quán, chùa, việc tu bổ thuộc về ban quản trị và cơ quan chuyên môn; người dân không tự ý can thiệp.
Giữ mái ngói hay thay mái tôn?
Nhiều gia đình ở Chợ Lớn đã thay mái ngói bằng mái tôn vì rẻ, nhẹ, ít dột. Lựa chọn đó có lý, nhất là khi khung gỗ cũ đã quá yếu để giữ mái ngói. Nhưng cũng có cái giá: tôn nóng hơn nhiều vào buổi trưa, ồn khi mưa, và căn nhà mất đi một phần dáng vẻ của phố cũ.
Mái ngói, ngược lại, nặng và phải bảo dưỡng định kỳ, nhưng có khả năng cách nhiệt tốt hơn và thở được: hơi ẩm thoát qua khe ngói. Nhiều người sống dưới mái ngói nói nhà mát hơn hẳn nhà kế bên lợp tôn, dù cùng hướng nắng.
Giải pháp giữa là sửa khung cho khoẻ, giữ ngói ở các mặt mái nhìn ra đường, và chỉ dùng vật liệu nhẹ ở các phần khuất phía sau. Hoặc lót thêm lớp chống thấm và cách nhiệt bên dưới ngói khi lợp lại. Mỗi cách cần thợ hiểu mái ngói và, với nhà có kết cấu yếu, cần kỹ sư tính tải.
Dù chọn gì, đừng để quyết định bị đẩy bởi một trận dột. Dột thì sửa tạm đúng chỗ, che bạt nếu cần, rồi bình tâm hỏi vài người thợ, so phương án, mới quyết làm lớn.
Bảo dưỡng mái ngói trước mùa mưa
Dọn lá và rác trên rãnh ngói. Nhất là nhà gần cây lớn. Nhờ thợ có dụng cụ an toàn, đừng tự trèo.
Thông máng xối, ống thoát. Đổ nước thử xem nước có chảy hết không.
Nhìn mái từ nhà cao bên cạnh. Nếu được hàng xóm cho phép, nhìn từ trên xuống thấy ngói lệch rõ hơn từ dưới lên.
Soi đèn lên trần gỗ. Vết nước loang, gỗ thâm đen là dấu hiệu thấm lâu ngày.
Kiểm tra mối mọt. Bụi gỗ, đường đất trên rui kèo là dấu hiệu mối.
Thay ngay viên ngói vỡ. Một viên vỡ để qua mùa mưa có thể làm mục cả đoạn rui bên dưới.
Giữ sẵn vài viên ngói dự phòng. Ngói đúng loại có khi khó tìm, giữ lại ngói tốt mỗi lần sửa.
Hạn chế người trèo lên mái. Thợ máy lạnh, thợ mạng nên được dặn đi đúng chỗ hoặc kê ván.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là ngói âm dương?
Vì mái gồm hai lớp ngói: lớp ngửa lên trời gọi là âm, lớp úp xuống gọi là dương. Hai lớp xếp xen nhau, lớp úp che kín mạch nối giữa các hàng ngói ngửa.
Mái ngói âm dương có nặng không?
Nặng hơn mái tôn nhiều vì xếp hai lớp ngói đất nung và thường có vữa gắn. Vì vậy khung đỡ bên dưới phải khoẻ; khung mục là nguyên nhân hàng đầu khiến mái võng và dột.
Có nên đổ vữa xi măng phủ kín mái ngói cho hết dột?
Không nên. Cách này làm mái nặng thêm nhiều, có thể vượt sức chịu của khung gỗ cũ, và vữa vẫn nứt sau một thời gian. Nên sửa đúng chỗ hư và kiểm khung đỡ.
Mái ngói ở hội quán Chợ Lớn có giống mái nhà dân không?
Cùng nguyên lý ngói âm dương, nhưng hội quán thường có thêm trang trí gốm, tượng trên nóc và bờ mái, kết cấu cũng lớn hơn. Việc tu bổ các công trình này do ban quản trị và cơ quan chuyên môn đảm nhận.
Khi nào nên mời kỹ sư thay vì chỉ gọi thợ lợp?
Khi mái võng rõ, rui kèo có mối hoặc mục, tường đỡ mái nứt, hoặc khi định thay đổi vật liệu mái. Những dấu hiệu đó liên quan tới kết cấu, đâu riêng gì chuyện ngói.
Thay mái ngói bằng mái tôn có cần xin phép không?
Tuỳ quy mô, vị trí và việc nhà có nằm trong khu vực có quy định riêng hay không. Nên hỏi UBND phường hoặc cơ quan quản lý xây dựng trước khi làm.
