Đọc mặt tiền nhà phố cũ Chợ Lớn: ban công, cửa chớp, chữ đắp nổi

Mặt tiền một căn nhà phố cũ ở Chợ Lớn nên đọc từ dưới lên: tầng trệt là cửa buôn bán, tầng trên là ban công và cửa chớp, trên cùng là trán tường, nơi nhiều nhà còn giữ tên hiệu đắp nổi bằng chữ Hán. Mỗi lớp cho biết một điều: ngôi nhà từng buôn gì, được xây khoảng thời nào, và đã qua bao nhiêu lần sửa.

Đi dọc các con phố quanh chợ Bình Tây, nhà thờ Cha Tam hay đường Hải Thượng Lãn Ông, phần lớn khách chỉ nhìn ngang tầm mắt, nơi bảng hiệu nhựa và hàng hoá che gần hết. Ngẩng lên một chút là thấy một lớp phố khác hẳn. Bài này là một cách nhìn, giúp người đi bộ đọc được lớp phố phía trên đó.

Tầng trệt: nơi thay đổi nhiều nhất

Tầng trệt là phần sống động nhất và cũng bị sửa nhiều nhất. Ngày xưa nhiều tiệm dùng cửa ván, những tấm gỗ dài lắp vào rãnh trên dưới, sáng tháo ra, tối lắp vào. Bây giờ phần lớn đã thay bằng cửa sắt kéo hoặc cửa cuốn. Chỉ còn một số ít nhà giữ cửa ván, thường là tiệm lâu đời hoặc nhà ở không còn buôn bán.

Nhìn kỹ hai bên cửa, có khi thấy trụ gạch vuông, có gờ chỉ, hoặc vết của khung cửa cũ còn lại trên tường. Ngạch cửa bằng đá cũ mòn lõm ở giữa là dấu vết của hàng chục năm người ra vào.

Bảng hiệu là lớp mới nhất, thường che mất phần trang trí phía trên cửa. Đừng đánh giá ngôi nhà qua tầng trệt. Một căn trông như tiệm điện thoại bình thường có khi bên trên còn nguyên ban công sắt và trán tường đắp nổi.

Một chi tiết hay bị bỏ qua là mái hiên. Nhiều nhà có mái hiên nhỏ che mưa nắng cho phần trước cửa, có khi bằng bê tông, có khi là khung sắt lợp tôn thêm vào sau. Hiên là chỗ người bán bày hàng, cũng là chỗ khách đứng trú mưa, và nói lên khá nhiều về cách con phố đó từng sống.

Tầng trên: ban công, cửa chớp và những chi tiết nên để ý

Ban công sắt hoa. Lan can sắt uốn hoặc đúc với hoa văn lặp lại. Mỗi dãy phố có khi dùng chung một mẫu, nhìn là biết được xây cùng đợt.

Ban công đặc bằng bê tông. Lan can xây kín, thường ở các nhà xây sau, có khi kèm hộp hoa.

Cửa chớp lá sách. Hai cánh gỗ có các thanh nghiêng, đóng vẫn thoáng gió. Màu xanh, màu nâu là những màu hay gặp.

Cửa sổ vòm. Đỉnh cửa uốn cong, có khi kèm gờ chỉ đắp nổi bao quanh.

Ô thoáng trên cửa. Ô kính hoặc ô gỗ chạm phía trên cửa đi, cho gió và ánh sáng vào khi cửa đóng.

Cột áp tường. Những trụ nửa nổi trên mặt tường, chia mặt tiền thành các khoang, mượn từ kiến trúc phương Tây.

Phào chỉ, gờ tầng. Đường gờ chạy ngang giữa các tầng, vừa trang trí vừa giúp nước mưa không chảy thẳng xuống tường.

Chuồng cọp. Khung sắt lồi ra ngoài cửa sổ, ban công, thêm vào sau để mở rộng chỗ phơi, chỗ để đồ hoặc chống trộm.

Dây điện, máy lạnh. Lớp gắn thêm của mấy chục năm gần đây, đọc được độ đông đúc của người ở bên trong.

Trán tường và chữ đắp nổi: tên hiệu trên nóc nhà

Phần trên cùng của mặt tiền, nơi tường nhô lên che mái, gọi là trán tường. Ở Chợ Lớn, nhiều trán tường còn giữ chữ Hán đắp nổi: tên hiệu của tiệm, có khi kèm năm xây hay câu chúc buôn may bán đắt. Có nhà đắp hoa văn, hình dơi, hình hoa lá, hình đồng tiền.

Chữ trên trán tường là một nguồn tư liệu quý. Nó cho biết tiệm từng mang tên gì, đôi khi gợi ra quê gốc hay ngành hàng của chủ cũ. Người đọc được chữ Hán đi dọc phố có thể ghép lại một phần bản đồ buôn bán của thời trước. Người không đọc được vẫn có thể chụp lại và hỏi người lớn tuổi trong khu.

Nhiều trán tường đã bị che bởi bảng hiệu mới, bị trát phẳng khi sửa nhà, hoặc mất dần theo mưa nắng. Những cái còn lại thường ở các con phố ít bị cải tạo hoặc ở những căn mà chủ nhà có ý giữ.

Khi ngắm, nên đứng ở vỉa hè phía bên kia đường để thấy trọn mặt tiền, và chú ý xe cộ. Đừng đứng giữa lòng đường để chụp, và đừng dùng thiết bị bay khi chưa tìm hiểu quy định.

Vật liệu bề mặt: nhìn để đoán thời kỳ

Vật liệu trên mặt tiền là một gợi ý về thời kỳ xây hoặc sửa, dù không bao giờ chắc chắn tuyệt đối:

Một căn nhà thường có nhiều lớp cùng lúc: tầng trệt ốp gạch men, tầng trên còn vữa vôi, trán tường còn chữ đắp. Đọc từng lớp giống đọc một cuốn sổ nhiều người viết.

Ngắm và chụp phố cũ sao cho lịch sự, an toàn

Nhớ rằng đây là nhà có người ở. Mặt tiền đẹp nhưng bên trong là một gia đình đang sống và buôn bán.

Không vào nhà khi chưa được mời. Cửa mở là để bán hàng, không phải để khách tham quan.

Hỏi trước khi chụp người. Chụp mặt tiền thì không sao, chụp cận người bán, người già ngồi trước cửa thì nên xin phép.

Không đứng chắn cửa tiệm. Chụp nhanh rồi tránh ra, nhất là giờ đông khách.

Coi chừng mảng vữa rơi. Ban công, gờ chỉ cũ có thể bong sau mưa. Không đứng lâu ngay dưới những mảng đã nứt.

Để ý xe khi đứng sát lề. Phố Chợ Lớn đông xe máy, xe hàng; đứng vào trong vỉa hè.

Không trèo lên bậc, lên hiên nhà người khác. Muốn góc cao thì tìm quán cà phê có tầng trên, gọi món rồi xin chụp.

Không gắn thẻ địa chỉ chi tiết nhà dân khi đăng ảnh. Tôn trọng sự riêng tư của chủ nhà.

Câu hỏi thường gặp

Chữ Hán trên trán tường nhà cũ Chợ Lớn thường ghi gì?

Thường là tên hiệu của tiệm, có khi kèm năm xây hoặc câu chúc buôn bán thuận lợi. Muốn hiểu chính xác, nên nhờ người đọc được chữ Hán hoặc hỏi người lớn tuổi trong khu.

Gạch bông là gì?

Là gạch xi măng có hoa văn màu, ép bằng khuôn, từng rất phổ biến ở nhà phố miền Nam. Ở nhà cũ Chợ Lớn, gạch bông thường còn ở sàn hiên và sàn tầng trệt.

Đá rửa nhận biết thế nào?

Mặt tường có nhiều hạt đá nhỏ lộ ra, nhám tay, thường màu xám hoặc hơi hồng. Đây là lớp hoàn thiện phổ biến của các công trình xây giữa thế kỷ trước.

Chuồng cọp là gì?

Là khung sắt lồi ra ngoài cửa sổ hay ban công, gắn thêm để có chỗ phơi đồ, để vật dụng hoặc chống trộm. Nó cho thấy nhà đông người cần thêm chỗ, nhưng cũng là chỗ khó thoát hiểm khi có cháy.

Đi ngắm kiến trúc phố cũ Chợ Lớn lúc nào đẹp?

Buổi sáng sớm hoặc chiều muộn, khi nắng xiên làm nổi gờ chỉ và hoa văn, phố cũng bớt xe. Chủ nhật một số tiệm đóng cửa nên mặt tiền lộ rõ hơn.

Có được chụp ảnh nhà dân ở Chợ Lớn không?

Chụp mặt tiền từ ngoài đường là việc bình thường. Chụp cận người, chụp vào trong nhà hay dùng ảnh cho mục đích thương mại thì nên xin phép chủ nhà.