Chợ Lớn thời Pháp: từ thành phố riêng tới Sài Gòn – Chợ Lớn

Thời Pháp, Chợ Lớn là một thành phố riêng, có bộ máy hành chính, ngân sách và toà thị chính riêng, nằm cạnh thành phố Sài Gòn. Hai nơi nối với nhau bằng hai trục đường mà người xưa gọi là đường Trên, đường Dưới, bằng tuyến xe lửa Sài Gòn – Chợ Lớn và bằng kênh rạch. Đến đầu những năm 1930, chính quyền thuộc địa gộp hai thành phố vào một đơn vị chung gọi là Sài Gòn – Chợ Lớn.

Người lớn tuổi ở Chợ Lớn vẫn nói "lên Sài Gòn" như đi sang một thành phố khác, dấu vết của thời hai nơi còn tách biệt. Bài này kể lại giai đoạn đó: Chợ Lớn được tổ chức ra sao, sống thế nào, và cái gì của thời ấy còn đứng ngoài phố.

Hai thành phố sát vách: vì sao người Pháp tách Chợ Lớn ra?

Khi chiếm Gia Định, người Pháp quy hoạch một thành phố mới bên bờ sông Sài Gòn: đường thẳng, công sở, bến cảng, khu dân cư châu Âu. Còn phố chợ người Hoa ở phía tây thì đã có sẵn, đông đúc, tự vận hành theo nếp bang hội, nằm cách đó vài cây số.

Thay vì nhập hai nơi làm một, họ để Chợ Lớn thành một đơn vị hành chính riêng từ cuối thế kỷ 19. Lý do thực tế: Chợ Lớn là thành phố của dân buôn, với năm bang, năm thứ tiếng, nếp làm ăn riêng; quản lý qua bang trưởng dễ hơn đổ chung vào bộ máy của Sài Gòn. Chợ Lớn có hội đồng thành phố riêng, thu thuế riêng, chi tiêu riêng.

Cái tách biệt ấy in vào cả cảnh quan. Sài Gòn là thành phố hành chính, cảng biển, nhà thờ, công sở. Chợ Lớn là thành phố của kho, chợ, nhà máy xay, hội quán, rạp hát Quảng, tiệm ăn mở tới khuya. Người Pháp đương thời mô tả Chợ Lớn là nơi buôn bán náo nhiệt nhất Nam Kỳ.

Ranh giới giữa hai thành phố thay đổi vài lần, và khoảng giữa dần lấp kín nhà cửa. Tới đầu thế kỷ 20, đi từ Sài Gòn xuống Chợ Lớn đã không còn thấy đồng trống như trước.

Đường Trên, đường Dưới, xe lửa và kênh: Sài Gòn nối với Chợ Lớn ra sao

Người Sài Gòn xưa gọi hai trục chính nối hai thành phố là đường Trên và đường Dưới. Đường Dưới chạy gần sông, gần kênh, đường Trên chạy phía bên kia. Hai trục này về sau đổi tên nhiều lần; ai muốn biết chính xác đoạn nào là đường nào hôm nay nên đối chiếu bản đồ cũ tại thư viện hoặc các công trình nghiên cứu về địa danh Sài Gòn, vì các nguồn phổ biến trên mạng không thống nhất.

Cuối thế kỷ 19 có tuyến xe lửa Sài Gòn – Chợ Lớn, ban đầu chạy bằng hơi nước, về sau điện khí hoá. Với người buôn, tuyến này đổi hẳn nhịp sống: sáng xuống Chợ Lớn lấy hàng, trưa về Sài Gòn bán, chiều đi lại được. Người lớn tuổi vẫn còn nhớ tiếng chuông xe điện và cảnh đường ray giữa phố.

Kênh rạch vẫn là đường chở hàng nặng. Lúa, gạo, gỗ, đồ gốm, vật liệu xây dựng đi bằng ghe theo kênh Tàu Hũ, rạch Bến Nghé, rẻ hơn mọi phương tiện trên bộ. Nhiều tiệm vì thế có hai mặt: mặt đường để bán, mặt nước để nhận hàng.

Xe lửa nội đô về sau bị dỡ bỏ, kênh thì ô nhiễm rồi được cải tạo, ven kênh có đại lộ lớn. Cái còn lại rõ nhất là hướng đi: từ Bến Thành về Chợ Lớn, người ta vẫn chạy theo những trục gần giống trục cũ.

Chợ Lớn thời Pháp sống thế nào?

Ban ngày là chợ và kho. Ghe cập bến từ sáng, hàng vào kho, ra tiệm; tiếng rao, tiếng bàn tính, tiếng xe kéo chở hàng không lúc nào ngớt.

Ban đêm là tiệm ăn và rạp hát. Chợ Lớn nổi tiếng là nơi ăn khuya, xem hát Quảng, hát Tiều; người Sài Gòn có tiền hay xuống Chợ Lớn chơi đêm.

Hội quán là trung tâm cộng đồng. Lễ vía, lễ Tết, họp bang, giải quyết việc chung đều diễn ra ở hội quán; nhiều hội quán được trùng tu bề thế trong giai đoạn này.

Trường Hoa và báo chữ Hoa xuất hiện. Các bang mở trường dạy chữ, về sau có báo chữ Hoa in ở Chợ Lớn, đưa tin buôn bán và tin quê nhà.

Nhà phố ống hai tầng thành kiểu nhà chủ đạo. Tầng dưới bán hàng, tầng trên ở; mặt tiền pha nét Pháp và nét Hoa, ban công sắt, cửa chớp, câu đối chữ Hán.

Có cả mặt tối. Sòng bạc, tiệm hút, nạn cho vay nặng lãi tồn tại song song với buôn bán; người kể chuyện Chợ Lớn cho đủ thì không giấu mặt này.

Người lao động sống rất chật. Phu khuân vác, thợ nhà máy ở nhà trọ tập thể, nhiều người một gian; đời sống của họ khác xa các nhà buôn giàu.

Hoả hoạn và dịch bệnh là nỗi lo thường trực. Nhà san sát, mái ngói gỗ, đường hẹp; nhiều hội quán và bang lập quỹ để cứu giúp khi có cháy, có dịch.

Những người làm giàu và dấu vết họ để lại

Quách Đàm và chợ Bình Tây. Thương nhân Quách Đàm bỏ tiền xây ngôi chợ mới ở Bình Tây cuối thập niên 1920; ngôi chợ ấy đến giờ vẫn là trái tim buôn sỉ của Chợ Lớn.

Chú Hỏa và những dãy phố cho thuê. Hui Bon Hoa, người Sài Gòn gọi là chú Hỏa, nổi tiếng giàu nhờ nhà đất; nhiều dãy phố ở Sài Gòn và Chợ Lớn từng là của ông.

Các chủ nhà máy gạo. Tên tuổi nhiều chủ nhà máy xay ven kênh từng nổi tiếng một thời; dấu vết của họ nay chủ yếu nằm trong ký ức người già và bia công đức hội quán.

Bia công đức là nơi ghi tên họ. Vào hội quán nhìn những tấm bia đá, bảng gỗ ghi tên người góp tiền trùng tu; đó là danh sách những nhà buôn lớn qua các thời.

Người làm giàu ở Chợ Lớn thường làm từ thiện qua bang. Góp tiền trường học, nhà thương, nghĩa địa; vừa là nghĩa vụ đồng hương, vừa là cách giữ uy tín buôn bán.

Không phải ai cũng giữ được cơ nghiệp. Nhiều gia đình giàu một đời rồi sa sút ở đời sau; người Chợ Lớn có câu ví về chuyện "phú bất quá tam đại".

Khi kể tên người, nên kể đúng mức. Quanh các nhân vật này có nhiều giai thoại thêm thắt; kể cho khách nghe thì nói rõ đâu là chuyện có tài liệu, đâu là chuyện truyền miệng.

Thời Pháp trên dòng thời gian của Chợ Lớn

Bảng gom các mốc lớn ở mức "khoảng thời gian", vì nhiều mốc cụ thể còn được các tài liệu ghi khác nhau.

Câu hỏi thường gặp

Chợ Lớn có từng là một thành phố riêng không?

Có. Thời Pháp, Chợ Lớn là đơn vị hành chính riêng, có bộ máy và ngân sách riêng. Đến đầu những năm 1930 mới được gộp với Sài Gòn thành một đơn vị chung.

Đường Trên, đường Dưới là đường nào bây giờ?

Đó là cách người xưa gọi hai trục nối Sài Gòn với Chợ Lớn. Các nguồn phổ biến ghi không thống nhất về đoạn nào ứng với đường nào hôm nay, nên muốn chính xác cần xem bản đồ cũ ở thư viện hoặc sách nghiên cứu địa danh.

Xe lửa Sài Gòn – Chợ Lớn còn không?

Không còn. Tuyến này hoạt động từ cuối thế kỷ 19 và bị dỡ bỏ vào giữa thế kỷ 20. Dấu vết còn lại chủ yếu là hướng các trục đường và ký ức của người lớn tuổi.

Ai xây chợ Bình Tây?

Thương nhân Quách Đàm bỏ tiền xây chợ Bình Tây vào cuối thập niên 1920. Chợ vẫn hoạt động và là trung tâm buôn sỉ lớn của Chợ Lớn.

Vì sao người ta nói Chợ Lớn là nơi ăn chơi thời Pháp?

Vì ngoài buôn bán, Chợ Lớn có nhiều tiệm ăn khuya, rạp hát Quảng, hát Tiều và cả sòng bạc. Người Sài Gòn có tiền hay xuống đây chơi đêm, nên tiếng "ăn chơi" đi kèm tiếng "buôn bán".

Tìm bản đồ Chợ Lớn thời Pháp ở đâu?

Thư viện lớn của thành phố, kho lưu trữ nhà nước và một số bảo tàng có lưu bản đồ cũ. Bản số hoá trên mạng nên đối chiếu nguồn gốc trước khi tin.